پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

طاعون در ولایات کرمانشاهان و کردستان؛ عوامل و راهکارها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
2 دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، سنندج، ایران
10.22034/nriihs.2025.2063056.1050
چکیده
طاعون یا مرگ سیاه یکی از بیماری‌های واگیردار و مرگباری است که بشر در طول حیات خود با آن مواجه بوده؛ به طوری که اخبار شیوع و مرگ و میرهای ناشی از آن توسط مورخان و سیاحان ثبت شده است. ایران در سده سیزدهم هجری به دفعات با این بیماری مواجه بود، اما به واسطه نبود قوانین بهداشتی نوین و درمانده بودن اطباء در برابر مهار این بیماری، میزان مرگ و میر آن در مقایسه با سایر بیماری‌ها افزایش پیدا می کرد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اسناد منتشر نشده و منابع کتابخانه‌ای به دنبال پاسخ دادن به این پرسش است که عوامل شیوع طاعون و راهکارهای مقابله با آن در ایالت‌های کرمانشاهان و کردستان در دوره قاجار کدامند؟
نتایج حاصل از این پژوهش نشان داد عواملی همچون، مراودات خارجی؛ تجار و زائران، حیوانات موذی و جونده چون موش، فقر و ضعف بهداشت عمومی و فردی در شیوع بیماری نقش داشته است. مهمترین راهکارهای مقابله با این بیماری، ترک مناطق آلوده به بیماری‌، ایجاد قرنطینه، استمداد از بارندگی برای کاهش بیماری، ضد عفونی‌ کردن محل بیماری با آهک و سوزاندن لباس‌های آلوده به بیماری بوده است. از طرفی شیوع این بیماری می توانست به افزایش مرگ و میر و کاهش جمعیت، اختلال در روابط اجتماعی، تعطیلی بازار و فعالیت های تجاری و مسدود شدن مرزها منجر شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Plague in Kermanshah and Kurdistan Provinces: Factors and Solutions

نویسندگان English

Hosein Alibeigi 1
Sarah Shohani 2
1 PhD in History of Islamic Iran, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, KERMANSHAH, IRAN
2 PhD in History of Islamic Iran, Islamic Azad University, Sanandaj Branch, SANANDAJ, IRAN
چکیده English

The plague or Black Death is one of the contagious and deadly diseases that mankind has faced throughout its life; so that news of the outbreak and deaths caused by it have been recorded by historians and travelers. Iran faced this disease repeatedly in the 13th century AH, but due to the lack of modern health laws and the helplessness of doctors in controlling this disease, its mortality rate increased compared to other diseases. This research, using a descriptive-analytical method and relying on unpublished documents and library resources, seeks to answer the question of what are the factors of the spread of the plague and the strategies to deal with it in the states of Kermanshah and Kurdistan during the Qajar period?
The results of this research showed that factors such as foreign trade; traders and pilgrims; vermin and rodents such as rats; poverty and poor public and personal hygiene played a role in the spread of the disease. The most important strategies to combat this disease have been to leave infected areas, establish quarantine, rely on rainfall to reduce the disease, disinfect the infected area with lime, and burn infected clothing. On the other hand, the spread of this disease could have led to increased mortality and population decline, disruption of social relations, closure of markets and commercial activities, and closure of borders.

کلیدواژه‌ها English

Plague
Qajar period
Kermanshah
Kurdistan
factors
solutions
- آل­همین، دیوید، راهنمای کنترل بیماری­های واگیر انسان، ترجمه حسین صباغیان، تهران: گپ، 1389.
- آوری، پیتر و دیگران، تاریخ ایران (دوره افشار، زند و قاجار)، ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران: امیرکبیر، 1387.
- اداره اسناد و تاریخ  دیپلماسی وزارت امور خارجه (استادوخ)؛
1317، کارتن 12، پروندۀ 10، سریال 37.
1317، کارتن 19، پروندۀ 9، سریال 53.
1317، کارتن 19، پروندۀ 9، سریال 8-10.
1318، کارتن 11، پروندۀ 6، سریال 20.
1318، کارتن 20، پروندۀ 6، سریال 38.
1318، کارتن 5، پروندۀ 65، سریال 6.
1318، کارتن 5، پروندۀ 8، سریال 86.
1322، کارتن 17، پروندۀ 34، سریال 19.
1322، کارتن 2، پروندۀ 1، سریال 28.
1322، کارتن 6، پروندۀ 2، سریال 6.
1339، کارتن 27، پروندۀ 2، سریال 29.
- اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، تاریخ منتظم  ناصری،تصحیح محمد اسماعیل رضوی، تهران: دنیای کتاب، 1364.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، مرآت­البلدان، ج 1-2، تصحیح محمدحسین نوایی و میر‌هاشم محدث، تهران: دانشگاه تهران، 1367.
- الگود، سریل، تاریخ پزشکی ایران و سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمه باهر فرقانی، تهران: اقبال،1386.
- تاج­بخش،حسن، تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران،2ج، تهران: دانشگاه تهران، 1385.
- رساله در قضیۀ هائلۀ طاعون بغداد و کرمانشاه 1246ق، تهران: موزه ملک، شناسه اثر، 04832, 04, 1393/002.
- روزنامه اختر، 1301، بیست­و­یکم ماه رجب ، ش 67. 
- روزنامۀ اختر، 1292، بیست‌ودوم ذی‌الحجه، ش 252.
- روزنامۀ اختر، 1300، دوازدهم جمادی‌الاول، ش20.
- روزنامۀ اختر، 1300، یازدهم جمادی‌الاول، ش 19.
 - روزنامۀ اختر، 1302، بیست ماه صفر، ش67.
- روزنامۀ اطلاع، 1300، سه‌شنبه دهم ماه شوال، ش 67.
- روزنامۀ ایران، 1291، پنج‌شنبه پنجم ذی‌الحجه، ش 242.
- روزنامۀ ایران، 1292، شنبه 28 محرم‌الحرام، ش 247.
- روزنامۀ ایران، 1293، پنج‌شنبه دوم ماه صفر، ش 249.
- روزنامۀ ایران، 1297، بیست‌وششم ماه محرم، ش 26.
- روزنامۀ ایران، 1311، سه‌شنبه بیست‌وهشتم جمادی‌الثانی، ش 86.
- روزنامۀ ثریا، 1318، شانزدهم ربیع‌الاول، ش 31.
- روزنامۀ ثریا، 1322، پنج‌شنبه چهارم رجب، ش 7.
- روزنامۀ چهره‌نما، 1321، غرۀ ماه صفر، ش11.
- روزنامۀ حکمت، 1317، دهم ماه ربیع‌الاول، ش 6.
- روزنامۀ حکمت، 1317، دهم ماه صفر، ش 3.
- روزنامۀ ندای وطن، 1316، سیزده ذی‌الحجه‌الحرام، ش 483.
- سازمان اسناد و کتابخانه ملی (ساکما)؛ 296000465؛ 136/ 975/295؛ 135- 1400 135؛ 23-1355-11-139؛ 95300293 2.
- سپهر، محمدتقی لسان­الملک، ناسخ‌التواریخ، ج1، تهران: امیرکبیر، 1381.
- سرنا، کارلا، آدم‌ها و آیین‌ها در ایران، ترجمه علی‌اصغر سعیدی، تهران: زوار، 1362.
- سلطانی، محمدعلی، جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، با مقدمه عبدالحسین نوایی، تهران: مؤسسه فرهنگی سها، 1381.
- شیرازی، میرزا فضل‌الله، تاریخ ذوالقرنین، ج2، تصحیح ناصر افشارفر، تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1380.
- ضیاء المحمود، محمودمیرزا ،نخستین رساله وبا و طاعون در عصر قاجار، به کوشش شهرام کیانی، تهران: ایران اکادمیه،2020م.
- طلایی، محسن و محمدرضا رجب­نژاد و بهروز تاج­میری، بررسی اپیدمی‌ها در ایران از آغاز سلسله قاجاریه تا پایان جنگ جهانی دوم، تهران: ایرانیان، طب، 1386.
- عسگریان، دنیا، «بررسی وضعیت بیماری واگیر در ایران عصر ناصرالدین‌شاه قاجار با تأکید بر گزارش جراید و مطبوعات»، پایان­نامه کارشناسی­ارشد، گروه تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، 1395.
- فلور، ویلم، سلامت مردم در ایران قاجار، ترجمه ایرج نبی­پور، بوشهر: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی بوشهر: 1386.
- فلور، ویلم، مطالعاتی در تاریخ پزشکی ایران، ترجمه اسماعیل‌نبی پور و همکاران، بوشهر: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی بوشهر، 1342.
- کردستانی، مستوره، تاریخ اردلان، کرمانشاه: بهرامی، 1332.
- کسروی، احمد، تاریخ پانصد ساله خوزستان، ج 4، تهران: گام، 1384.
- لایارد، سر اوستن هنری، ماجراهای اولیه در ایران یا سفرنامه لایارد، ترجمه مهراب امیری، تهران: وحید، 1367.
- لمبتون، آن کاترین، ایران در عصر قاجار، ترجمه سیمین فصحیی، تهران: گوتنبرگ، 1375.
- لوی، حبیب، جامع یهودیان ایران، ترجمه هوشنگ ابراهیمی، تهران: بنیاد فرهنگی، 1376.
- معین، محمد حسین، فرهنگ لغت معین، تهران: زرین، 1388.
- منصوری، فریبرز و نظام علی دهنوی، «قرنطینه و بیماری­های مسری در کرمانشاهان از زمان ناصرالدین شاه تا پایان دورۀ قاجار»، نشریه گنجینه اسناد، دوره 33، ش 2، (پیاپی 130)، صص 7-50، 1402.
- میرزا، رضاقلی، سفرنامه رضاقلی میرزا نائب‌الایاله، تهران: اساطیر، 1373.
- ناطق، هما، مصیبت وبا و بلای حکومت، تهران: گستره: 1385.
- هیدین، سون اندرسن، کویرهای ایران، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1381.
- Shahraki,A.H. Carniel,E. Mostafavi , E. Plague in Iran: its history and current status, Epidemiology and Health, Volume: 38, 2016033, 12, 2016.

  • تاریخ دریافت 19 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 31 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 31 تیر 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404