پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

معرفی نسخۀ خطی کهن المباحث المشرقیة اثر امام فخر رازی (نسخۀ وقفی شاه عباس صفوی به آستان حرم قم)

نوع مقاله : ترویجی

نویسنده
پژوهشگر و کارشناس ارشد فلسفه غرب، دانشگاه شیخ مفید، قم، ایران
چکیده
محمد بن عمر طبرستانی رازی (544 ق) معروف به فخرالدین الرازی، عالم گرانقدر شافعی الأشعری است که در رشته‌های مختلفی سرآمد روزگار خویش بوده و بسیاری از نظرات وی هنوز مورد نظر و گفت ­و­ گو هستند. فخر رازی آثار زیاد و متنوعی در موضوعات و رشته‌های گوناگون نگاشته است که شاید جدای از آثار منسوب به او، شمار رساله‌ها و تألیفات اصلی­ اش به حدود یکصد عنوان برسد. چندین اثر فخر رازی، جزء معروف‌ترین آثار او هستند؛ همانند کتاب مفاتیح الغیب و المحصل و همچنین کتاب المباحث المشرقیة فی علم الإلهیات و الطبیعیات که مجموعه‌ای مبسوط و مهمی از برکه فلسفۀ مشاء می‌باشد و در دوره معاصر، مناقشاتی پیرامون سرقت علمی ملاصدرا از این کتاب مطرح شده است.
با توجه به اهمیت کتاب المباحث المشرقیة متأسفانه این اثر، تصحیحی براساس نسخ خطی متعدد و قدیمی خود ندارد. بنابراین مناسب است تا نسخه‌شناسی این کتاب و نیز تبارشناسی تمامی نسخ خطی آن کار شوند. در این میان، قدیمی‌ترین نسخه خطی این کتاب در ایران، نسخه خطی موجود در کتابخانه آستان مقدس قم می‌باشد. این مجموعه جدای از کهنگی نسخه (687 ق) یک ویژگی مهم دیگر در بر دارد و آن، وقف شدن (1037 ق) این نسخه توسط شاه عباس صفوی به آستان مقدس حرم حضرت فاطمه معصومه (س) است. در مقاله حاضر، مشخصات کامل فهرست این نسخه، بررسی شده است و اطلاعات قابل ‌توجهی در اختیار پژوهشگران رشته‌های فلسفه، کلام و رشته‌های کتابداری و احیاء نسخ خطی قرار می ­دهد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Introduction of the ancient manuscript of Imam Fakhr Razi's Kohn al-Mabahid al-Mashrekhiya (the copy dedicated by Shah Abbas Safavi to the threshold of the Qom shrine)

نویسنده English

Kazem Ostadi
Researcher and Master of Western Philosophy, Sheikh Mofid University, Qom, Iran
چکیده English

Mohammad ibn Omar Tabaristani Razi (544 AH), known as Fakhr al-Din al-Razi, was a distinguished scholar of the Shafi'i Ash'ari school who was a leader in various fields of his time, and many of his views are still being discussed and debated. Fakhr al-Razi wrote many and varied works on various subjects and fields, and perhaps, apart from the works attributed to him, the number of his treatises and original works reaches about one hundred titles. Several of Fakhr al-Razi's works are among his most famous works; such as the book Mafatih al-Ghayb wa al-Muhasal and the book Al-Mabahath al-Mashreqiyya fi 'Ilm al-Ilhiyyat wa al-Tabi'iyat, which is a comprehensive and important collection of the philosophy of Masha', and in the contemporary period, there have been controversies regarding Mulla Sadra's plagiarism from this book.
Given the importance of the book Al-Mabahith al-Mashreqiyah, unfortunately, this work does not have a correction based on its numerous and old manuscripts. Therefore, it is appropriate to carry out a manuscript study of this book and a genealogy of all its manuscripts. In the meantime, the oldest manuscript of this book in Iran is the manuscript in the library of the Holy Shrine of Qom. Apart from the antiquity of the manuscript (687 AH), this collection contains another important feature, which is the dedication (1037 AH) of this manuscript by Shah Abbas Safavi to the Holy Shrine of the Shrine of Hazrat Fatimah Masoumeh. In the present article, the complete specifications of the list of this manuscript have been examined and it provides significant information to researchers in the fields of philosophy, theology, and the fields of library science and manuscript restoration.

کلیدواژه‌ها English

Ibn Sina
Astane Qom Library
Masha's Philosophy
Safavi's Naskh Waqfi
Shah Abbas Safavi
Mulla Sadra
- ابن‌فوطی، عبدالرزاق بن احمد، مجمع‌ الآداب‌ فی‌ معجم‌ الألقاب، تحقیق محمد کاظم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- استادی، کاظم، «سه مجموعه وقفی نسخ خطی در سه آستان مقدس ایران (مشهد، قم، ری)»، مخطوط، قم: کتابخانه شخصی رضا استادی، 1403.
- استادی، کاظم، «معرفی نسخۀ خطی روض ‌الجنان شاه عباس صفوی»، مخطوط، قم: کتابخانه شخصی رضا استادی، 1403.
- البغدادی، محمد المعتمصم بالله، مقدمه المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات فخر رازی، 2 ج، بیروت: دارالکتاب العربی، 1410ق.
- بونماریاژ، سسیل، «اقتباس ملاصدرا از المباحث المشرقیه فخر رازی در اسفار»، ترجمه سعید انواری و مریم مهدوی مزده، گزارش میراث، سال ششم، شماره 94، 1400، صص 18- 35.
- تهرانی، آقابزرگ، الذریعةالی تصانیف الشیعه، بیروت: دارالاضواء، 1403ق.
- جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمن، دلایل الاعجاز، نسخه خطی شماره 471، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی، 641 ق.
- دانش­پژوه، محمدتقی، فهرست نسخ خطی کتابخانه آستانه مقدسه قم، مخطوط، قم: آستانه مقدسه قم، 1355.
- درایتی، مصطفی، فهرستگان نسخه­های خطی ایران، تهران: کتابخانه ملی، 1391.
- رازی، ابوالفتوح حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ج 1، مخطوط با شماره 12، قم: کتابخانه آیت الله حائری، 1015ق.
- رازی، ابوالفتوح حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ج 2، مخطوط با شماره 391 قدیم، قم: موزه آستانه مقدسه قم، 1015ق.
- رازی، ابوالفتوح حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ج 4، مخطوط با شماره 1691، قم: موزه آستانه مقدسه قم، 1015ق.
- رازی، فخرالدین، المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، 2 ج، حیدرآباد دکن: مطبعه دایره المعارف النظامیه (چاپ سنگی)، 1342ق.
- رازی، فخرالدین، المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، چاپ افست، تهران: مکتبه الاسدی، 1345ق.
- رازی، فخرالدین، المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، تحقیق محمد المعتصم بالله البغدادی، 2 ج، بیروت: دارالکتاب العربی، 1410ق.
- رازی، فخرالدین، المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، چاپ افست، قم: بیدار، 1411ق.
- رازی، فخرالدین، المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، چاپ افست، قم: ذوی القربی، 1428ق.
- رازی، فخرالدین، المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، تحقیق محمد عثمان، 2 ج، قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه، 2012م.
- زارع شیرین کندی، محمد، الحکمة المشرقیه، تهران: دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1398.
- طاهری­عراقی، احمد، «زندگی فخر رازی»، نشریه معارف، شماره 7، تیرماه 1365، صص 5- 28.
- عراقی، مجتبی، فهرست‌ کتا‌بخا‌نه‌ مبا‌رکه‌ مدرسه‌ فیضیه‌ قم‌، 2 ج، قم: چاپخانه علمیه، 1378ق.
- العلوانی، طه جابر، الامام فخر الدین الرازی و مصنفاته، قاهره: دارالسلام، 2010.
- العماری، علی محمد حسن، الامام فخر الدین الرازی حیاته واثاره، قاهره: المجلس الاعلى للشئون الاسلامیة، 1969م.
- نعمانی، احمد بن محمود، الموجز من موجز التفسیر، نسخه خطی با شماره 1028 عکسی، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 626 ق.
- نقیبی، سید حسن، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آستان مقدس حضرت معصومه، ج 3، قم: زائر آستان مقدس، 1391.
- نقیبی، سید حسن، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آستان مقدس حضرت معصومه، 2 ج، قم: زائر آستان مقدس، 1375.
- وطواط، رشیدالدین محمد بن محمد، مجموعه رسائل رشید الدین وطواط، قاهره: محمد فهمی، 1315ق.

  • تاریخ دریافت 16 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 17 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 19 مرداد 1403
  • تاریخ انتشار 01 بهمن 1403