پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

شاه نعمت‌الله ولی و نقش میانجی‌گرانه سلسله نعمت‌اللهیه در همگرایی تسنن و تشیع عصر صفوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فلسفه و عرفان اسلامی، دانشکده ادیان و معارف اسلامی، دانشگاه مذاهب اسلامی، تهران، ایران
10.22034/nriihs.2026.2104313.1117
چکیده
سده هشتم هجری قمری در تاریخ فکری ایران، دوره‌ای است که مرزهای مذهبی تسنن و تشیع در بستر جریان‌های عرفانی دستخوش تغییر و تحول شد. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین نحوه مواجهه شاه نعمت‌الله ولی (۷۳۱-۸۳۴ق) با این دوگانه مذهبی و تحلیل جایگاه کارکردی او در جریان‌های فکری- اجتماعی است، چراکه سلسله مشایخ و آثار مکتوب او در چارچوب فقه و کلام اهل سنت جای می‌گیرد، اما منابع متأخر طریقتش گرایش‌های شیعی به او نسبت می‌دهند. بر این اساس، سؤال اصلی پژوهش آن است که کدام کارکردهای گفتمانی در آثار شاه نعمت‌الله ولی به تلفیق عناصر تسنن و تشیع انجامید؟ و سلسله نعمت‌اللهیه چگونه نقشی میانجی‌گرانه در گذار فکری ایران به عصر صفوی ایفا کرد؟ این تحقیق با استفاده از روش تاریخی و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی صورت گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد ابهام مذهبی در آثار شاه نعمت‌الله ولی محصول بی‌تفاوتی نبوده، بلکه کارکردی عملی در کاهش تنش‌های فرقه‌ای داشته است؛ نمادهایی چون بازتعریف عناصر مشترک به‌ویژه برجسته‌سازی جایگاه امام علی (ع)، احترام هم‌زمان به مراجع فقهی طرفین و تکیه بر آرمان‌های آخرت‌شناختی مانند مهدویت در آثار او مشهود است. این کنش‌های نمادین سبب شد سلسله نعمت‌اللهیه، در کنار سایر جریان‌های تلفیقی تصوف، به یکی از زمینه‌سازهای غیرمستقیم و بسترسازِ رسمیت‌یابی تشیع امامی در عصر صفوی تبدیل شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Shah Nematollah Vali and the Mediating Role of the Nematollahi Order in the Convergence of Sunnism and Shi'ism in the Safavid Era.

نویسنده English

Seyed Ali Mostajaboldavati
Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Mysticism, Faculty of Religions and Islamic Teachings, International University of Islamic Denominations, TEHRAN, IRAN
چکیده English

In the intellectual history of Iran, the 8th century AH marks a period when the religious boundaries between Sunnism and Shi'ism underwent transformation within the context of mystical movements. This study primarily aims to elucidate how Shah Ni'matullah Wali (731–834 AH) navigated this religious dichotomy and to analyze his functional role within socio-intellectual currents; this is significant because, while his lineage of masters and written works align with Sunni jurisprudence and theology, later sources associated with his order attribute Shi'i leanings to him. Accordingly, the central research questions are: What discursive functions in Shah Ni'matullah Wali’s works led to the synthesis of Sunni and Shi'i elements? And how did the Ni'matullahi order play a mediating role in Iran’s intellectual transition to the Safavid era? This research employs a historical method with a descriptive-analytical approach. The findings indicate that the religious ambiguity found in Shah Ni'matullah Wali’s works was not the result of indifference but served a practical function in mitigating sectarian tensions. Evident in his writings are symbolic elements such as the redefinition of shared concepts—particularly the highlighting of Imam Ali’s (AS) status—simultaneous respect for the jurisprudential authorities of both sects, and an emphasis on eschatological ideals like Mahdism. These symbolic actions positioned the Ni'matullahi order—alongside other syncretic Sufi movements—as an indirect contributor to the groundwork that facilitated the official adoption of Imami Shi'ism during the Safavid era.

کلیدواژه‌ها English

Shah Ne'matollah Vali
Rapprochement of Islamic denominations (taqrib)
Sunnism and Shi'ism
Sufism
Safavid era

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 24 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 06 شهریور 1405
  • تاریخ بازنگری 23 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 24 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 24 شهریور 1405