پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

رسم زمین‌بوسی، پابوسی یا سجده در برابر شاه صفوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد گروه تاریخ دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
10.22034/nriihs.2026.2087741.1083
چکیده
از سنت های دیرینه در مراسم شرفیابی به حضور شاهان ایران، کرنش و تعظیم از سوی باریافتگان بوده است. این کرنش در اشکال مختلفی همچون سر و کمر خم کردن، زانو زدن تا به خاک افتادن و بوسه بر خاک پا یا دست و پای شاه نمود یافته است. در عصر صفویه نیز چنین رسم دست و پابوسی و زمین‌بوسی تداول داشته و مخالفان صفویه از آن تعبیر به سجده در برابر شاهان نموده و آن را مصداقی از کفر و رفض صفویان دانسته‌اند. در این مقاله، با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای و روش توصیفی- تحلیلی، به بررسی ادب حضور نزد شاهان صفوی پرداخته می شود. اینکه آیا سنت زمین‌بوسی و پابوسی معمول بوده یا نوعی سجده به‌ معنای پرستش شاهان صفوی بوده است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد رسم کرنش و تعظیم در دربار صفویه، به قصد نمایش شکوه و بزرگی شاهان در برابر دیگران، از سر فرود آوردن، پابوسی و زمین‌بوسی، معمول بوده و به خاک افتادن و پیشانی به زمین ساییدن قزلباشان، دستوری از جانب شاهان به‌منزله انجام سجده بر عبد نبوده، بلکه نمایشی از حس شور و ارادت مریدان به شاه- مرشد و نشانه وفاداری و صوفی‌گری (یک‌جهتی و یک‌دلی) آنان بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The custom of kissing the ground, kissing the feet, and prostrating before the Safavid Shah

نویسنده English

Jahanbakhsh Savagheb
Professor, Department of History, Lorestan University, KHORRAMABAD, IRAN
چکیده English

One of the ancient traditions in the ceremony of honoring the presence of the Iranian kings was bowing and reverence by the guests. This bowing took various forms, such as bowing the head and waist, kneeling until it fell to the ground, and kissing the ground or the hands and feet of the king. In the Safavid era, such a custom of kissing the hands and feet and kissing the ground was also common, and the Safavid opponents interpreted it as prostration before the kings and considered it an example of disbelief and rejection of the Safavids. In this article, based on library studies and a descriptive-analytical method, the manners of attendance before the Safavid kings are examined. Was the tradition of kissing the ground and feet common or was it a type of prostration meaning worship of the Safavid kings? The findings of the study show that the custom of bowing and bowing in the Safavid court was common in order to show the glory and greatness of the kings in front of others, by bowing down, kissing the feet, and kissing the ground. The Qizilbas' falling to the ground and rubbing their foreheads on the ground was not an order from the kings as a form of prostration to a servant, but rather a demonstration of the disciples' passion and devotion to the king-teacher and a sign of their loyalty and Sufism (one-sidedness and one-heartedness).

کلیدواژه‌ها English

Safavid kings
posture
custom of kissing the ground
kissing the feet
prostration
- قرآن کریم.
- آقاجری، هاشم، مقدمه­ای بر مناسبات دین و دولت در ایران عصر صفوی، تهران: طرح نو، چاپ دوم، 1389.
- آنترمونی، جان بل، سفرنامه جان بل آنترمونی (از فرستادگان پطرکبیر به دربار شاه سلطان حسین)، ترجمه ساسان طهماسبی، قم: مجمع ذخائر اسلامی، 1397.
- آنجوللو، جوان ماریا، سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران: خوارزمی، چاپ دوم، 1381.
- ابی­صعب، رولاجردی، تغییر مذهب در ایران؛ دین و قدرت در ایران عصر صفوی، ترجمه منصور صفت­گل، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1396.
- احمدبن حنبل، مسند، تحقیق شعیب الارنؤوط، بیروت: مؤسسه الرساله، 1420ق.
- استرآبادی، میرزا مهدی خان، سنگلاخ­، ویرایش روشن خیاوی، تهران: مرکز، 1384.
- استوارت، دوین، جی، «نخستین شیخ­الاسلام قزوین پایتخت صفویه؛ تحلیلی از رساله العقد الحسینی»، ترجمه محمدکاظم رحمتی، نشریه آیینه پژوهش، سال دوازدهم، شماره 68، صص37-57، 1380.
- اسمیت، یان، سفرنامه یان­اسمیت سفیر هلند در ایران، در: اولین سفرای ایران و هلند، ترجمه و نگارش ویلم فلور، به­کوشش داریوش مجلسی و حسین ابوترابیان، تهران: طهوری، 1356.
- اصفهانی، علی­بن ابی­حفص، تحفه­الملوک، تصحیح علی­اکبر احمدی دارانی، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب، 1382.
- افوشته­ای نطنزی، محمود، نقاوه­آلآثار فی ذکر الاخیار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران: علمی­و­فرهنگی، چاپ دوم، 1373.
- الگار، حامد، «ملاحظاتی درباره دین در ایران عهد صفوی»، نشریه اصفهان در مطالعات ایرانی، به­کوشش رناتا هولود، ترجمه محمدتقی فرامرزی، تهران: فرهنگستان هنر، ج1، صص 285-292، 1385.
- امورتی، ب. س. «مذهب در دوره صفوی»، تاریخ ایران دوره صفویان، پژوهش از دانشگاه کمبریج، ترجمه یعقوب آژند، تهران: جامی، 1380.
- اوبن، ژان، «نگاهی دوباره به پیدایش صفویان»، ترجمه محسن امینی، مجله گفتارهایی در تاریخ عصر صفوی، به خواستاری و اشراف میثم کرمی، تهران: نگاه معاصر، ج1، صص147-307، 1403.
- اولئاریوس، آدام، سفرنامه آدام اولئاریوس، ترجمه حسین کردبچه، بی­جا: کتاب برای همه، 1369.
- ایزدی، مهدی و همکاران، «امکان­سنجی صدور حدیث سجده زن بر شوهر»، نشریه علوم حدیث، سال22، شماره 2 (پیاپی 84)، شهریور، صص 79-101، 1396.
- ایواغلی، حیدربن ابوالقاسم، مجمع‌الانشاء= جامعه مراسلات اولوالالباب، نسخه خطی، شماره 1071، تهران: کتابخانه ملی.
- بازرگان ونیزی، «سفرنامه بازرگان ونیزی در ایران»، در: سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمه منوچهر امیری، چاپ دوم، تهران: خوارزمی، 1381.
- البخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح البخاری، قاهره: جمهوریة المصر العربیّة، وزارة الاوقاف، المجلس الاعلی للشئون الاسلامیّه، لجنة احیاء کتبّ السُّنة، 1410ق.
- بیانی (اسلامی ندوشن)، شیرین، دین و دولت در ایران عهد مغول، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1367.
- تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه تاورنیه، ترجمه ابوتراب نوری، تصحیح حمید شیرانی، بی­جا: سنایی و تأیید اصفهان، 1369.
- تستری (شوشتری)، نورالله، مصائب النواصب فی الرد علی نواقض الروافض، تحقیق قیس العطّار، قم: دلیل ما، 1426ق.
- تیرنر، کولن، «دین در ایران دوره قرون وسطی و  برآمدن صفویان»، ترجمه عربی حسین علی عبدالسّاتر، ترجمه فارسی فرید حجتی، نشریه گفتارهایی در تاریخ عصر صفوی، تهران: نگاه معاصر، ج1، صص 177-217، 1403.
- جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم: حوزه و دانشگاه، 1379.
- جوینی، عطاالملک­، تاریخ جهانگشای، به همت محمد رمضانی، چاپ دوم، تهران: پدیده «خاور»، 1366.
- چرامون، چان لوی باکی، «اوج الامبراطوریة العثمانیه: الاحداث (1512-1606)»، تاریخ الدولة العثمانیه، اشراف: روبیر مانتران، ترجمه بشیر السباعی، قاهره: دار الفکر للدراسات و النشر و التوزیع، 1993م.
- خرده اوستا، ترجمه و تفسیر موبد اردشیر آذرگشسب، چاپ سوم، تهران: بی­نا، 1354.
- خنجی اصفهانی، فصل­الله­بن روزبهان، سلوک ­الملوک، تصحیح محمدعلی موحد، تهران: خوارزمی، 1362.
- خنجی اصفهانی، فصل­الله­بن روزبهان، تاریخ عالم‌آرای امینی، تصحیح محمداکبر عشیق، تهران: میراث مکتوب، 1382.
- خواندمیر، غیاث‌الدین­، تاریخ حبیب ‌السیر، به­کوشش محمد دبیرسیاقی، چاپ دوم، تهران: کتاب‌فروشی خیام، 1353.
- خوزانی اصفهانی، فضلی، افضل­التواریخ روزگار و زندگانی شاه طهماسب اول صفوی (930-984ق)، به­کوشش احسان اشراقی و قدرت­الله پیشنماززاده، تهران: میراث مکتوب، 1398.
- دانش­پژوه، محمدتقی، «یک پرده از زندگانی شاه تهماسب صفوی»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد، سال7، شماره4 (پیاپی28)، صص915-997، 1350.
- دریابل، ژرژ تکتاندر فن، سفرنامه ایترپرسیکوم، ترجمه محمود تفضلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1351.
- دلاواله، پیترو، سفرنامه پیترو دلاواله، ترجمه شعاع­الدین شفا، چاپ دوم، تهران: علمی­و­فرهنگی، 1370
- دهخدا، علی­اکبر، لغت­نامه دهخدا، زیر نظر محمد معین و جعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران با همکاری روزنه، 1373.
- رحمتی، محمدکاظم، «عالمان امامی و مبنای رفتار سیاسی آنان در دوره صفوی»، نشریه مطالعات تاریخ اسلام، سال4، شماره14، صص53-76، 1391.
- رحمتی، محمدکاظم، «میرزا مخدوم شریفی و کتاب النواقض»، کتابخانه مجازی شیعه، بی­نا، بی­تا.
- رنجبر، محمدعلی، مشعشعیان؛ ماهیت فکری- اجتماعی و فرایند تحولات تاریخی، تهران: آگه، 1382.
- روملو، حسن ­بیگ، احسن­­التواریخ، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: اساطیر، 1384.
- رویمر، هانس، «اظهارنظر [در باره مقاله سیوری]»، در: اصفهان در مطالعات ایرانی، به­کوشش رناتا هولود، ترجمه محمدتقی فرامرزی، تهران: فرهنگستان هنر، ج1، صص213-216، 1385.
- زرین­کوب، عبدالحسین، دنباله جستجو در تصوف ایران، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر، 1366.
- زنو، کاترینو، «سفرنامه»، در: سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمه منوچهر امیری، چاپ دوم، تهران: خوارزمی، 1381.
- سلطانی، محمدعلی، قیام و نهضت علویان زاگرس، چاپ دوم، تهران: سها، 1382.
- سیدین، علی، پشمینه­پوشان: فرهنگ سلسله­های صوفیه، تهران: نی، 1387.
- سیوری، راجر، ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران: مرکز، 1372.
- شاردن، جان، سفرنامه شاردن، ترجمه اقبال یغمایی، تهران: توس، 1374.
- شرلی، آنتونی، سفرنامه برادران شرلی، ترجمه آوانس، به­کوشش علی دهباشی، تهران: به­دید، 1378.
- شروانی، حسین­بن عبدالله، احکام الدینیة فی تکفیر قزلباش، نسخه خطی شماره 2386، قم: کتابخانه آیة­الله العظمی مرعشی­نجفی.
- شریفی، میرزا مخدوم، النواقض لبنیان الروافض، نسخه خطی، بریتیش میوزیوم، 7991. Or.
- شوشتری، نورالله­، مجالس­المؤمنین، تصحیح احمد عبدمنافی، چاپ چهارم، تهران: اسلامیه، 1377.
- الشیبی، کامل مصطفی، تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجری، چاپ دوم، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر، 1374.
- صابی، هلال­بن محسن، رسوم دارالخلافه، تصحیح و حواشی میخائیل عوّاد، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346.
- صفار، محمدبن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد(ص)، تحقیق محسن کوچه­باغی، قم: مکتبه آیه­آلله المرعشی النجفی، 1404ق.
- صفوی خطایی، شاه اسماعیل، کلیات دیوان، تصحیح رسول اسماعیل­زاده، چاپ دوم، تهران: الهدی، 1388.
- صفوی، سام­میرزا، تذکره تحفه سامی، تصحیح رکن­الدین همایون ­فرخ، بی­جا: علمی، بی­تا.
- طوسی(خواجه نظام­الملک)، حسن­بن علی، سیاستنامه (سیرالملوک)، به­کوشش جعفر شعار، چاپ سوم، تهران: سپهر، 1364.
- فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه فردوسی، به همت ژول مول فرانسوی، چاپ چهارم، تهران: شرکت سهامی کتاب­های جیبی، 1369.
- فیدالگو، گرگوریو پریرا، گزارش سفیر پرتغال در دربار سلطان حسین صفوی، ترجمه پروین حکمت، تهران: دانشگاه تهران، 1357.
- قمی، قاضی احمد، خلاصة التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران، 1383.
- کریستین­سن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر، 1367.
- کلاویخو، سفرنامه کلاویخو، ترجمه مسعود رجب­نیا، چاپ دوم، تهران: علمی­و­فرهنگی، 1366.
- کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، تحقیق علی­اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.
- کمپفر، انگلبرت، سفرنامه کمپفر، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1363.
- کسروی، احمد، شیخ صفی و تبارش (دروغ بودن سیادت صفویان)، تهران: فردوس، 1379.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
- مرادویچ، صِفِر، سفرنامه صفر مرادویچ سفیر پادشاه لهستان در دربار شاه عباس اول، ترجمه حمید حاجیان­پور و منصور چهرازی، تهران: آژنگ، 1394.
- مزاوی، میشل م، پیدایش دولت صفوی، ترجمة یعقوب آژند، تهران: گستره، 1363.
- مشکوریان، محمدتقی، «ماجرای سجده بر شاه در دربار شاه اسماعیل اول (907-930ق) و شاه تهماسب (930-984ق) با تکیه بر منابع سده دهم و اوایل سده یازدهم هجری»، نشریه پژوهش­های تاریخی، سال 45، دوره جدید، شماره 2، صص 107-122، 1388.
- ممبره، میکله، سفرنامه میکله ممبره (فرستاده ونیز به دربار شاه طهماسب)، ترجمه ساسان طهماسبی، قم: مجمع ذخایر اسلامی، 1398.
- منشی، اسکندربیگ، تاریخ عالم­آرای عباسی، تصحیح محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1377.
- موسوی فندرسکی، ابوطالب، تحفة العالم (در اوصاف و اخبار شاه سلطان حسین صفوی)، به ­کوشش رسول جعفریان، تهران: کتاب­خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1388.
- مینورسکی، سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات بر تذکرة الملوک، ترجمه مسعود رجب­نیا، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر، 1368.
- نجفی­نژاد، سعید و ناصر جدیدی و محمدکریم یوسف­جمالی، «نقدی بر نظریه الوهیت شاه اسماعیل اول صفوی»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال 49، شماره 2، صص263-283، 1395.
- نصیری، محمدابراهیم، دستور شهریاران، به­کوشش محمدنادر نصیری مقدم، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار، 1373.
- نوایی، عبدالحسین، شاه طهماسب صفوی، چاپ دوم، تهران: ارغوان، 1368.
- واله قزوینی اصفهانی، محمدیوسف، ایران در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم (خلدبرین)، تصحیح محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1380.
- وحید قزوینی، میرزا محمدطاهر، تاریخ جهان‌آرای عباسی، تصحیح سعید میرمحمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1383.
- هالم، هاینس، تشیع، ترجمه محمدتقی اکبری، چاپ دوم، قم: ادیان، 1382.
- یزدی، شرف­الدین علی، ظفرنامه، تصحیح و تحقیق سعید میرمحمدصادق و عبدالحسین نوایی، تهران:  کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1387.
 
- Sanuto, Marino, I Diarii di Marino Sanudo, Venezia: Visentini, 1879.
- Minorski (1942), "The Poetry of Shāh Ismāil", B.S.O.S., Vol. 4, PP. 1006- 1053, 1942.
- Tapper, Richard (1997), Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan, Cambridge University Press, 1997.
- Brummett, Palmira, " The Myth of Shah Ismail Safavi: Political Rhetoric and "Divine" Kingship", Medieval Christian Perceptions of Islam: A Book of Essays, edited by John Victor Tolan, Taylor and Francis,  pp. 331-359, 1995.

  • تاریخ دریافت 09 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 05 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 05 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404