پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

روند گسترش نگرش باطنی‌ گری در ایران سده های میانی (قرون 9-10 ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ تشیع، دانشکده تاریخ، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار تاریخ، دانشکده تاریخ، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/nriihs.2026.2082221.1076
چکیده
نگرش باطنی در دیدگاه های متأخر و سپس در ساحات تصوف، امامیه و اسماعیلیه با تفاوت های عمیق و گاهی مشابه به رشد باطن گرایی در قرون 9 و 10 ق انجامید. هدف این مقاله، تحلیل روند گسترش نگرش باطنی در ساحات نامبرده و بررسی پیوندهای فکری میان این مکاتب است. بنابراین با جست و جوی بهره مندی واژه نگرش باطنی در نزد ساحات نامبرده این نتیجه حاصل شد که چگونه این نگرش از مرورهای فکری محدود به حلقه‌های فراتر رفت و به پذیرش گسترده‌ رسید. تحقیق حاضر که با رویکرد بنیادی و روش توصیفی- تحلیلی با تکیه بر منابع فارسی- عربی و مقایسه‌ای بین سطوح معرفتی باطن گرایی انجام شد، به این نتایج دست یافت: تمایلات هر سه ساحت برای پیوستگی به یکدیگر، مرهون عوامل مقطعی دوران بوده و آنچه سبب پیوستگی مفاهیم باطنی در ساحات سه گانه می شد، مبتنی بر اقتضای سیاسی، فرهنگی و اعتقادی دوره های مختلف بوده است. پیوستگی مفاهیم باطنی در ساحات سه گانه، به رغم اختلافاتی در چیستی‌شناسی و روش‌های تعبیری میان امامیه، اسماعیلیه و تصوف، همواره وجود داشت و وجود مفاهیم مشترک، نیازمندی فضای جامعه، بهره مندی سلسله های شیعی و فرماندهان و حاکمان ادوار مختلف، این تقرب چند سویه را شدت بخشید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The trend of the spread of esotericism in medieval Iran (9th-10th centuries AH)

نویسندگان English

Fatemeh Shakibrokh 1
Mohammad Hoseini 2
1 PhD student of Shiite History, Faculty of History, University of Religions and Denominations, QOM, IRAN
2 Assistant professor, Faculty of History, University of Religions and Denominations, QOM, IRAN
چکیده English

The esoteric approach in later perspectives and then in the fields of Sufism, Imamiyyah and Ismailiyyah led to the growth of esotericism in the 9th and 10th centuries AH with profound and sometimes similar differences. The aim of this research is to analyze the process of expanding the esoteric approach in the mentioned fields and to examine the intellectual connections between these schools. Therefore, by searching for the use of the term esoteric approach in the mentioned fields, it was concluded that how this approach went from limited intellectual reviews to broader circles and reached widespread acceptance. The present research, which was conducted with a fundamental approach and descriptive-analytical method, relying on Persian and Arabic sources and a comparison between the epistemological levels of esotericism, reached the following results: The tendencies of all three fields to be connected to each other were due to the sectional factors of the era, and what caused the connection of esoteric concepts in the three fields was based on the political, cultural and ideological requirements of different periods. The continuity of esoteric concepts in the three areas, despite differences in ontology and interpretive methods between Imamiyya, Ismailiyya, and Sufism, has always existed, and the existence of common concepts, the need for a community space, and the benefit of Shiite dynasties and commanders and rulers of different eras, intensified this multifaceted approach.

کلیدواژه‌ها English

Esotericism
Middle Ages
Ismailism
Sufism
Imami Shiism
- آقانوری، علی، اسماعیلیه، مجموعه مقالات، قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، 1384.
- آملی، سیدحیدر، جامع الاسرار و منبع الانوار، تصحیح و دو مقدمه از هانری کربن و عثمان اسماعیل یحیی، ترجمه فارسی مقدمه­ها سید جواد طباطبایی، تهران: انجمن ایران شناسی فرانسه- علمی و فرهنگی، 1368.
- ابن­ابی­جمهور، محمد­بن زین‌الدین، غوالی اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیه، ج 4، بی­جا: سیدالشهداء، 1403ق.
- ابن­عربشاه، احمد بن محمد، عجائب المقدور فی نوائب تیمور، دمشق: التکوین، 2008م.
- ابوزهره، محمد، المعجزة الکبری، ج۱، قاهره: دارالفکر العربی، 1418ق.
- الذهبی، التفسیرو المفسرون، ج۲، قاهره: دارالکتب­الحدیثة، 1396ق.
- الراغب، مفردات، ج1، بی­جا: نشرالکتاب، 1404ق.
- امانت، عباس، جنبش محمد پسیخانی و حوزه مادی­گری عرفانی ایرانی او، در کتاب تاریخ و اندیشه­های اسماعیلی در سده­های میانی، به کوشش فرهاد دفتری، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران: فروزان روز، 1382.
- انصاری، قاسم، مبانی عرفان و تصوف، تهران: دانشگاه پیام نور، 1391.
- بویل، ج .آ ، تاریخ ایران از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان (تاریخ ایران کمبریج)، ج4، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1380.
- تستری، قاضی نور الله، احقاق الحق و ازهاق الباطل، با تعلیقات سید شهاب الدین نجفی، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 70ق.
- جاودان، محمد، «عالمان شیعه و تصوف»، نشریه هفت آسمان، شماره 22، صص 207-228، 1383.
- جعفری، محمدعیسی، «بررسی نقد صوفیه در زبان ائمه»، نشریه هفت آسمان، شماره 48، صص 27-50، 1389.
- جعفریان، رسول، «رویارویی فقیهان و صوفیان در عصر صفویان»، مجله کیهان اندیشه، شماره ۳۳، صص 101-127، 1369.
- جعفریان، رسول، دین و سیاست در دوره صفوی، قم: انصاریان، 1370.
- جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1379.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران، علم، 1391.
- جوینی، عطاالملک، تاریخ جهانگشای، تصحیح محمد قزوینی، ج۳، تهران: دنیای کتاب، 1375.
- حسینی، صالح ، «پژوهشی پیرامون پدیده تصوف ادبیات و زبان­ها»، نشریه نگین، شماره 102، 1352.
- دادبه، اصغر، دایره المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر بجنوردی، ج11-22، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ، 1372.
- دایره­المعارف تشیع، تشیع: سیری در فرهنگ و تاریخ تشیع، تهران: شهید سعید محبی، 1373.
- دفتری ، فرهاد، «بررسی علل و عوامل رشد تفکر فلسفی اسماعیلیه»، نشریه تحقیقات اسلامی، شماره 1-2، 1373.
- دفتری، فرهاد، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل و دیگران، ج۱، تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی، 1378.
- دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران: فروزان روز، 1386.
- رواندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، ج 10، تهران: امیرکبیر، 1354.
- زرین کوب، عبدالحسین، جستجو در تصوف ایران، تهران: امیرکبیر، 1367.
- سنندجی، شکرالله بن عبدالله، تحفه ناصری در تاریخ کردستان، به تحقیق حشمت الله طبیبی، تهران: امیرکبیر، 1375.
- شاکر، محمد کاظم، روش های تاویل قرآن، قم: دفتر تبلیغات، 1376.
- شیبی، مصطفی، همبستگی میان تصوف و تشیع، ترجمه علی اکبر شهابی، تهران: دانشگاه تهران، 1353.
- شیبی، مصطفی، تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم قمری، ترجمه قراگوزلو، تهران: امیرکبیر، 1380.
- صفا، ذبیح­­الله، تاریخ ادبیات ایران، ج1، تهران: فردوسی، 1379.
- ضابط، حیدررضا، «اسلام و مسلمانان/ ظهور سلسله صفویه، نقطه عطفی در تاریخ ایران»، نشریه مشکات، شماره ۵۸ و 59، صص 25-50، 1377. 
- طباطبایی، سید محمد حسین، شیعه در اسلام، به کوشش خسرو شاهی، ج1، قم: بوستان کتاب، 1386.
- طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 3، بیروت: اعلمی، 1393ق.
- طبیبی، حشمت الله،‌‌ «پیدایش تصوف و زمینه­های اجتماعی آن»، مجله مطالعات جامعه شناختی، شماره ۴، 1362.
- غنی، قاسم، تاریخ تصوف در ایران، تهران: زوار، 1340.
- کربن، هانری، «سید حیدر آملی (سده هشتم) متاله شیعی عالم تصوف»، ترجمه عبدالحمید روح بخشان، مجله معارف، شماره 57، صص 61-87، 1381.
- کیایی، محسن، تاریخ خانقاه در ایران، تهران: کتابخانه طهوری، 1362.
- گلدزیهر، ایگناس، گرایش­های تفسیری در میان مسلمانان، ‌ترجمه ناصر طباطبایی، ج1، تهران: ققنوس، 1383.
- گنون، رنه، نگرشی به مشرب باطنی اسلام و آیین دائو، ترجمه دل­آرا قهرمان، تهران: حکمت، 1387.
- لمبتون، آ.ک.س، تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: نی، 1392.
- معرفت، محمدهادی، لتأویل فی مختلف المذاهب و آلارا، ج ۱، تهران: المجمع التقریب بین المذاهب، 1427ق.
- معلوف، لویس، المنجد فی اللغة العربیة المعاصرة، بیروت: دار المشرق، 2000م.
- مورگان، دیوید، ایران در سده­های میانه، ترجمه فرخ جوانمردیان، تهران: فروهر، 1374.
- مینوی، مجتبی، باطنیه اسماعیلیه، مشهد: دانشکده الهیات و معارف اسلامی، 1351.
- نسفی، عزیزالدین بن محمد، مجموعه رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل، تصحیح و مقدمه ماژیران موله، ج1، تهران: انجمن ایران شناسی فرانسه، 1341.
- نصر، سید حسین، آموزه­های صوفیان از دیروز تا امروز، ترجمه حسین حیدری، تهران: قصیده سرا، 1389.
- نصر، سید حسین، گلشن حقیقت، ترجمه انشاءالله رحمتی، تهران: سوفیا، 1392.

  • تاریخ دریافت 18 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 13 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 13 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404