پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

نگاهی به فعالیت‌های فرهنگی و هنردوستی محمدقلی خان ایلخانی قشقایی

نوع مقاله : ترویجی

نویسنده
دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام دانشگاه اصفهان و دبیر آموزش و پرورش، شهرضا، اصفهان، ایران
10.22034/nriihs.2026.2086347.1080
چکیده
محمدقلی خان قشقایی (1283-1224ق) فرزند جانی خان از خاندان شاهی‌لو (جانی‌خان‌لو) بود. او منصب ایل‌بیگی و ایلخانی‌گری ایل قشقایی و ایالت فارس را بر عهده داشت. محمدقلی خان از نظر سیاسی و مادی، شخصی بانفوذ در دوره قاجار به حساب می آمد. سؤال مورد نظر آن است که محمدقلی خان ایلخانی چه نوع فعالیت‌های فرهنگی و هنری انجام می‌داد؟ مقالۀ حاضر با استفاده از منابع کتابخانه‌ای (منابع چاپی و نسخه‌های خطی) و با روش توصیفی- تحلیلی نوشته شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد محمدقلی خان ایلخانی بناها و باغ‌هایی عام‌المنفعه و خصوصی در فیروزآباد و شیراز بنا کرد. او فردی باسواد و با ذوق ادبی به ویژه در شعردوستی بود و به هنرهای خوشنویسی و نقاشی علاقه‌ وافری داشت. از ویژگی‌های هنردوستی و ذوق ادبی محمدقلی خان توجه به نسخه‌های خطی بود؛ به همین دلیل نسخه‌هایی به نام یا به سفارش او استنساخ شد. بارزترین نمونۀ کتاب‌دوستی محمدقلی خان حمایت مالی از داوری شیرازی برای تکمیل کتاب مشهور به شاهنامۀ داوری است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A look at the cultural and art-loving activities of Mohammad Qoli Khan Ilkhani Qashqai

نویسنده English

Babak Zeilabpour
PhD in Post-Islamic Iranian History, University of Isfahan and Secretary of Education, Shahreza, ISFAHAN, IRAN
چکیده English

Mohammad Qoli Khan Qashqai (1283-1224 AH) was the son of Jani Khan of the Shahi Lu (Jani Khan Lu) family. He held the position of Ilbeigi and Ilkhanid of the Qashqai tribe and the province of Fars. Mohammad Qoli Khan was considered an influential person in the Qajar period, politically and materially. The question in question is what kind of cultural and artistic activities did Mohammad Qoli Khan Ilkhani carry out? The present article is written using library resources (printed sources and manuscripts) and with a descriptive-analytical method. The research findings show that Mohammad Qoli Khan Ilkhani built public and private buildings and gardens in Firuzabad and Shiraz. He was a literate person with a literary taste, especially in poetry, and he was very interested in the arts of calligraphy and painting. One of the characteristics of Mohammad Qoli Khan's artistic and literary taste was his attention to manuscripts; For this reason, copies were copied in his name or at his request. The most prominent example of Mohammad Qoli Khan's love of books is his financial support for Davari Shirazi to complete the book known as Davari's Shahnameh.

کلیدواژه‌ها English

Cultural activities
Art of Friendship
Fars Province
Mohammad Qoli Khan Qashqai
Ilkhanid
- آتشکدۀ آذر، کتابخانۀ آیت­الله مرعشی نجفی قم، 13261.
- آینده، «تصویر حاج محمدقلی ایلخانی فارس»، سال شانزدهم، شماره­های 4-1، (فروردین- تیر 1369).
- ابرلینگ، پیر، کوچ­نشینان قشقایی فارس، ترجمه فرهاد طیبی­پور، تهران: پردیس دانش، 1393.
- امداد، حسن، تاریخ آموزش و پرورش در فارس از عهد باستان تا دورۀ معاصر، شیراز: نوید شیراز، 1385.
- باستانی پاریزی، محمدابراهیم، شاهنامه آخرش خوش است، تهران: عطایی، 1372.
- بهادری قشقایی، داریوش خان، موضوع: باغ ارم، مصاحبه، تاریخ مصاحبه: خرداد 1402، محل مصاحبه: شهر صدرا، مصاحبه­کننده: منصور نصیری طیبی.
- بهروزی، علینقی، «بناهای ایلخانی»، نشریه پارس، سال 35، شمارۀ 4071، دوشنبه 22 فروردین 2536.
- پرهام، سیروس، «نسخۀ برگردان شاهنامۀ داوری»، مجله نامۀ بهارستان، تابستان- زمستان 1384-1385.
- حاجی پیرزاده، محمدعلی، سفرنامۀ حاجی پیرزاده، به کوشش حافظ فرمانفرمائیان، ج 1، تهران: دانشگاه تهران، 1342. 
- حسینی فسایی، حاج میرزا حسن، فارسنامۀ ناصری، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، ج 2، تهران: امیرکبیر، 1367.
- حسینی مطلق، سیده ملیحه، «نگرشی پیرامون نقاشی گل و مرغ با تاکید بر آثار آقا لطفعلی صورتگر شیرازی»، نشریه هنرهای تجسمی نقش­مایه، سال 7، شماره 17، زمستان 1392.
- خلاصۀ عباسی، کمام (کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی)، 855.
- خلیلی، ناصر، کارهای لاکی (مجموعۀ هنر اسلامی)، سرویراستار انگلیسی جولیان رابی، ترجمۀ سودابه رفیعی سخایی، ج 8، تهران: کارنگ، 1386.
- داوری شیرازی، محمد، دیوان داوری شیرازی، به اهتمام نورانی وصال، بی­جا: وصال،1370.
- درایتی، مصطفی، فهرستگان نسخه­های خطی ایران (فنخا)، ج 13-27، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1391.
- دو سفرنامه از جنوب، تصحیح سید علی آ­ل­داود، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، 1377.
- دیوان انوری ابیوردی، کتابخانۀ عمومی رئیسی اردکانی شیراز، 666.
- دیوان­بیگی شیرازی، سید احمد، حدیقه­الشعرا (در شرح احوال شاعران دوره قاجاریه از 1200تا 1300ق)، به تصحیح عبدالحسین نوایی، ج 1، تهران: زرین، 1366.
- رعناحسینی، کرامت، «آقا لطفعلی خان صورتگر شیرازی»، نامۀ صورتگر (مقالات و اشعار صورتگر)، گردآورنده کوکب صورتگر (صفاری)، تهران: خوشه، 1368.
- روحانی وصال، علی،  گلشن وصال، تهران: شرکت طبع کتاب، 1319.
- روضۀ­الصفا، ساکما (سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران)، 11050-5.
- سبحۀ­الابرار و طریق­التحقیق، کتابخانۀ کاخ گلستان تهران، 1/522.     
- شاهنامۀ داوری شیرازی، موزۀ رضا عباسی تهران، 599.
- شریف­زاده، سید عبدالمجید، نامورنامه، زیر نظر محمد ابوذری، تهران: معاونت پژوهشی با همکاری ادارة کل موزه­های تهران و سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1370.
- شهبازی، شهباز، قشقایی شعری یا آثار شعرای قشقایی، شیراز: چاپخانۀ مصطفوی شیراز، 1367.
- ظل­السلطان، مسعود میرزا، سرگذشت مسعودی، به کوشش حسین خدیوجم، ج 1، تهران: اساطیر، 1368.
- غضبانپور، جاسم، آقا لطفعلی صورتگر شیرازی، ترجمه فیروزه مهاجر، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1376.
- فرصت شیرازی، محمدنصیر، آثار عجم، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، ج 2و1، تهران: امیرکبیر، 1377.
- فضائلی،‌ حبیب­الله، اطلس خط (تحقیق در خطوط اسلامی)، اصفهان: مشعل، 1362، چاپ دوم.
- قرآن مجید، کتابخانه و موزۀ ملی ملک تهران، 48.
- قوام­الملک، محمدرضا خان، تاریخ قوام­الملک، تصحیح غلامحسین مهرابی دارابی و پروانه کیانی، شیراز: شاه­چراغ، 1396.
- کریم­زاده تبریزی، محمدعلی، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخی از مشاهیر نگارگر هند و عثمانی، ج 2و1، لندن: مستوفی، 1369.
- کشکولی، حاج عباسعلی خان، وقایع ایل قشقایی به روایت حاج عباسعلی خان کشکولی، به کوشش نصیری طیبی و بابک زیلاب­پور، تهران: نامک، 1401.
- لوایح، کتابخانۀ کاخ گلستان تهران، 78.  
- لیلی­و­مجنون، کتابخانۀ سلطنتی کاخ گلستان تهران، 433.
- معین­دفتر، میرزا نصرالله خان قهرمانی، تاریخ ایل قشقایی: خاطرات میرزا نصرالله خان قهرمانی، به کوشش کاوه بیات، تهران: نامک، 1399.
- نوابی، ماهیار، خاندان وصال شیرازی، تبریز: چاپخانۀ شرکت سهامی چاپ کتاب آذربایجان، 1335.
 
H. Mounsey, - Augustus, A Journey Through the Caucasu and The Interior of Persia, London, Smith, Elder & Co, 15, Waterloo Place. 1872.

  • تاریخ دریافت 05 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری 27 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 27 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404