پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

واکاوی تعارض نقش‌ های ابن شهاب زهری به عنوان عالم امت و کارگزار خلافت با اتکا بر آراء استیون جاد

نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، موسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا علیه السلام، قم، ایران
2 دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران
10.22034/nriihs.2025.2080039.1069
چکیده
این مقاله با تکیه بر چارچوب تحلیلی استیون جاد در کتاب علمای دینی و امویان به واکاوی تعارض نقش‌های ابن شهاب زهری به عنوان «عالم امت» و «کارگزار خلافت اموی» می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش این است که چگونه زهری حافظ و ناقل سنت نبوی و صحابه باقی ماند و در نقش‌های مختلف در خدمت خلفای اموی عمل کرد و این دوگانگی چه تأثیری بر میراث حدیثی و موقعیت علمی او گذاشت؟ پژوهش با استفاده از روش تحلیل تاریخی و تکمیل داده‌های استیون جاد از طریق منابع موافق و مخالف و نقد برخی گزارش‌ها علیه زهری، نشان می‌دهد که او در میدانی از تنش‌های گریزناپذیر میان مسئولیت علمی در قبال جامعه مسلمانان و تعهدات سیاسی در خدمت به خلافت اموی عمل می‌کرد. راهکار زهری در قبال این تعارض، مدیریتی عمل‌گرایانه بود. از یک سو، ضمن حفظ و انتقال سنت نبوی و صحابه، اعتبار علمی فوق‌العاده‌ای یافت و حتی در نقل برخی روایات در حمایت از اهل بیت (ع) یا نقد رفتار خلفا، مصرّانه عمل کرد و از سویی دیگر، در مواردی تحت تأثیر اقتدار سیاسی قرار گرفت و وفاداری به امویان، او را به پذیرش برخی مناصب، مشارکت در دسیسه‌های جانشینی و مهم‌تر از همه، پنهان ساختن برخی روایات سیره و عمل به دستور خلفاء برای تدوین مکتوب حدیث وا داشت. این پژوهش نتیجه می‌گیرد که زهری را نباید صرفاً عالم درباری یا جاعل احادیث انگاشت. او نمادی از یک الگوی نوین در نسبت علم و قدرت است که میراثی دوگانه اما تعیین کننده برجای گذاشت.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analyzing the conflicting roles of Ibn Shihab Zuhri as a scholar of the Ummah and an agent of the Caliphate, relying on the opinions of Steven Judd

نویسندگان English

Shahabodin Hajiali 1
Mostafa Sadeghi Kashani 2
1 Master's student in Islamic History, Imam Reza, Seminary Institute of Higher Education, QOM, IRAN
2 Associate Professor, Institute of Islamic Sciences and Culture, QOM, IRAN
چکیده English

This article, based on Steven Judd's analytical framework in his book Religious Scholars and the Umayyads, examines the conflict between Ibn Shihab al-Zuhri's roles as a "scholar of the community" and an "agent of the Umayyad Caliphate." The main question of the research is how Zuhri remained the preserver and transmitter of the Prophet's and Companions' traditions and acted in different roles in the service of the Umayyad Caliphs, and what impact did this duality have on his hadith legacy and scholarly status? Using the method of historical analysis and supplementing Steven Judd's data through favorable and unfavorable sources and criticizing some reports against Zuhri, the research shows that he operated in an area of ​​unavoidable tensions between scholarly responsibility to the Muslim community and political obligations in the service of the Umayyad Caliphate. Zuhri's solution to this conflict was pragmatic management. On the one hand, while preserving and transmitting the tradition of the Prophet and his companions, he gained extraordinary scientific credibility and even acted insistently in narrating some narrations in support of the Ahl al-Bayt (a.s.) or criticizing the behavior of the caliphs. On the other hand, he was influenced by political authority in some cases, and loyalty to the Umayyads led him to accept some positions, participate in succession plots, and most importantly, conceal some narrations of the Seerah and follow the caliphs' orders to compile written hadith. This study concludes that Zuhri should not be considered simply a court scholar or a forger of hadiths. He is a symbol of a new model in the relationship between knowledge and power, leaving behind a dual but decisive legacy.

کلیدواژه‌ها English

Ibn Shihab Zuhri
Umayyads
compilation of hadiths
court scholar
Steven Judd
- ابن ­احمد، عبدالله، السنّة، تحقیق محمد بن سعید القحطانی، الدمام: دار ابن القیم، 1406ق.
- ابن ­سعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، 1968م.
- ابن حنبل، ابوعبدالله احمد، مسند احمد بن حنبل، تحقیق شعیب الارنؤوط، بیروت: موسسه الرساله، 1421ق.
- ابن شعبه، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، تصحیح علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین 1404ق.
- ابن­عدی، ابواحمد، الکامل فی ضعفاء الرجال، تحقیق عادل احمد عبدالموجود- علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1418ق.
- ابن­عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة الدمشق، تصحیح العمروی، بیروت: دارالفکر، 1415ق.
- ابن­کثیر، اسماعیل بن عمر، السیرة النبویة، تح: عبدالواحد، لبنان: دارالمعرفة 1395ق
- الاصبهانی، ابونعیم، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، تحقیق عطا، بیروت: دارالکتب العلمیّه، 1418ق/1997م.
- الاصفهانی، ابوالفرج، الاغانی، بیروت: دارالثقافة، 1955م.
- باجی، علی و یوسف فرشادنیا و محمدجواد حاجی ابوالقاسم دولابی، «نقد انگاره ادراج زهری در حدیث فدک»، دوفصلنامه حدیث پژوهی، سال 14، شماره 28، صص 39-56، پاییز و زمستان 1401.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر، بیروت: دار طوق النجاة، 1422ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق محمود الفردوس العظم، دمشق: دار الیقظة العربیة، 1996م.
- بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین، السنن الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1424ق.
- تقوی، محمد و مهدی مجتهدی، «بازخوانی ارتباط محمد بن مسلم بن شهاب زهری با خلفای اموی»، نشریه تاریخ و فرهنگ، سال 48، شماره 97، صص 29-42، پاییز و زمستان 1395.
- جلیلیان، حمید و حمیده شفیعی، «بررسی تاریخی و تحلیلی ابن شهاب زهری: جایگاه و تاثیرات در تدوین حدیث با رویکرد حضرت آیت الله خامنه‌ای»، پژوهش­نامه فقه و علوم اسلامی، دورۀ 3، شمارۀ 8، صص 23-40، 1403.
- حلی، تقی­الدین حسن بن علی­بن­داوود، کتاب الرجال، قم: منشورات الرضی، 1392.
- حیدری نسب، علیرضا، «ابن شهاب زهری و عداوت اهل بیت(ع)»، پژوهش­های قرآن و حدیث، سال 44، شماره 2، صص 79-99، پاییز و زمستان 1390.
- ذهبی، شمس­الدین محمد، سیر اعلام انبلاء، تصحیح ارناؤوط، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1405ق.
- ریپین، اندرو، «زهری: نسخ القرآن و معضل متون تفسیری کهن»، ترجمه سید علی آقایی، نشریه آینه پژوهش، سال 26، شماره 6، بهمن و اسفند 1394.
- زاهدی توچایی، محمد حسن، «پژوهشی دربارۀ نامۀ منسوب به امام سجاد (ع) خطاب به زهری»، نشریه مقالات و بررسی‌ها، شماره 86، صص 81-98، 1387.
- زهری، محمد بن مسلم، الناسخ و المنسوخ، تحقیق حاتم صالح الضامن، مؤسسة الرسالة، 1418ق.
- سهیلی، ابوالقاسم عبدالرحمن بن عبدالله، الروض الأنف فی شرح السیرة النبویة، بیروت: دار احیاء التراث، 1412ق.
- شیخون، عبدالحمید، بلاغات ابن شهاب زهری و ادراجاته فی الکتب الستة، مصر: جامعة الاسکندریة، 1438ق.
- صفدی، خلیل بن ایبک، کتاب الوافی بالوفیات، تصحیح فرانز شتاینر، ویسبادن، 1931م.
طبری، ابو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، تصحیح م. ی. دخویه، لیدن: بریل، 1879م.
- طبری، محب الدین، الریاض النضرة فی مناقب العشرة، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1424ق.
- طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، تحقیق قیومی اصفهانی، قم: جامعه مدرسین، 1373.
- عاملی، حسن بن زین الدین، التحریر الطاووسی، تحقیق فاضل الجواهری، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی، 1411ق.
- عسقلانی، ابن حجر، تهذیب التهذیب، حیدر آباد: دائره المعارف النظامیة، 1326ق.
- العواجی، محمد بن محمد، مرویات الامام الزهری فی المغازی، المدینة المنورة: الجامعة الاسلامیة، 1425ق.
- فسوی، یعقوب بن سفیان، المعرفة و التاریخ، تحقیق العمری، بیروت: موسسة الرسالة، 1401ق.
- قمی، عباس، سفینة البحار، تهران: دارالاسوة، 1414ق.
- مالکی مکی، علی بن محمد بن احمد، الفصول المهمه فی معرفة الائمة، قم: دارالحدیث، 1379.
- محمدی احمد آباد، مائده، «بازتاب اخبار مرتبط با امیرالمؤمنین در سیره نگاری ابن شهاب زهری»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره 30، صص 73- 98، 1396.
- مزّی، جمال الدین یوسف بن الزکی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تصحیح بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1400ق.
- یعقوبی، احمد بن یعقوب، تاریخ یعقوبی، تصحیح م. ت. هوتسما، لیدن: بریل، 1892م.
 
- Abbott, N., Studies in Arabic Literary Papyri, Chicago: University of Chicago, 1972.
- Encyclopaedia of Islam, New Edition (EI2), Multiple editors, Leiden: Brill, 1954–2003.
- Goldziher, I., Muhammedanische Studien. Halle: Max Niemeyer, 1889–90, translated by Stern, S.M. and Barber, C.R. as Muslim Studies, London: Allen & Unwin, 1967–71.
- Juynboll, G.H.A., Muslim Tradition: Studies in Chronology, Provenance and Authorship of Early Hadith, Cambridge: Cambridge University Press, 1983.
- Judd, S., Competitive Hagiography in Biographies of Al-Awzā’ī and Sufyān al-Thawrī,’ Journal of the American Oriental Society, 2002, vol. 122, 25–37.
- Judd, S., Al-Awzā’ī and Sufyān al-Thawrī: The Umayyad Madhhab?’ in Bearman, P., Peters, R. and Vogel, F. (eds) The Islamic School of Law: Evolution, Devolution, and Progress, Cambridge, MA: Harvard University Press, 2005, pp. 10–25.
- Judd, S. Religious Scholars and the Umayyads, Routledge, 2014.
- Lecker, M., ‘Biographical Notes on Ibn Shihāb al-Zuhri,’ Journal of Semitic Studies, 1996.
- Robin, Uri, Prophets and Caliphs: The Biblical foundations of the Umayyad authority, in Method and theory in the study of Islamic origins, ed. Herbert Berg, Leiden-Boston, 2003
- Robinson, C., Abd al-Malik, Oxford: One World, 2005.
- Schacht, J., Origins of Muhammadan Jurisprudence, Oxford: Oxford University Press, 1950.
  

  • تاریخ دریافت 15 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 20 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 21 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404