پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

سیاست های حمایتی و مقابله ای خلفای اموی و عباسی در مواجهه با مذاهب و جریان های فکری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری تاریخ اسلام دانشگاه الزهرا(س) و دبیر آموزش و پرورش، تهران، ایران
10.22034/nriihs.2025.2075789.1064
چکیده
این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی به بررسی سیاست‌های حمایتی و مقابله‌ای خلفای اموی و عباسی در مواجهه با علما و پیروان مذاهب اسلامی و جریان های فکری می‌پردازد. هدف اصلی، تحلیل سازوکارهای قدرت در قبال جریان‌های علمی و اعتقادی و تأثیر آن بر شکل‌گیری و تحول مذاهب در جهان اسلام است. در دوره اموی، سیاست عموماً مبتنی بر کنترل سیاسی و امنیتی بر مخالفان اعتقادی، به‌ویژه شیعیان و گروه های منتقد مشروعیت خلافت بود؛ در حالی‌که از اهل سنت و عالمانی که در جهت تثبیت قدرت خلفا عمل می‌کردند، حمایت‌های محدودی مشاهده می‌شد. در دوره عباسی، اگرچه در ابتدای حکومت، سیاست نزدیکی به علویان و اهل علم برای مشروعیت‌بخشی دنبال شد، اما به‌تدریج با تقویت ساختار خلافت، رویکردهای سخت‌گیرانه نسبت به جریان‌های مخالف و نیز مداخله در منازعات کلامی، نظیر ماجرای محنه و حمایت از معتزله، به کار گرفته شد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تعامل یا تقابل خلفا با علما، نه از منظر اعتقادی بلکه بیشتر براساس ملاحظات سیاسی و به دلیل نیازشان به مشروعیت و حفظ اقتدار و انسجام قدرت مرکزی صورت می‌گرفت. به طور کلی، سیاست های مذهبی این دو حکومت، زمینه‌ساز نهادینه شدن مذاهب فقهی- کلامی و شکل‌گیری شکاف‌های پایدار در تاریخ اسلام شد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Supportive and confrontational policies of the Umayyad and Abbasid caliphs in dealing with religions and intellectual movements

نویسنده English

Mansoure Karimighahi
PhD in Islamic History, Al-Zahra University and Secretary of Education, TEHRAN, IRAN
چکیده English

This study, using a descriptive-analytical approach, examines the supportive and confrontational policies of the Umayyad and Abbasid caliphs in dealing with scholars and followers of Islamic sects and intellectual movements. The main goal is to analyze the mechanisms of power towards scientific and ideological movements and their impact on the formation and development of religions in the Islamic world. During the Umayyad period, policy was generally based on political and security control over ideological opponents, especially Shiites and groups critical of the legitimacy of the caliphate; while limited support was observed for Sunnis and scholars who worked to consolidate the power of the caliphs. During the Abbasid period, although at the beginning of the government, a policy of closeness to the Alawites and scholars was pursued to provide legitimacy, gradually, as the structure of the caliphate strengthened, strict approaches were adopted towards opposing movements and also intervention in theological disputes, such as the Muhna affair and support for the Mu'tazilites. The results of the research show that the interaction or confrontation between the caliphs and the scholars was not based on a doctrinal perspective but rather on political considerations and due to their need for legitimacy and maintaining the authority and coherence of the central power. In general, the religious policies of these two governments paved the way for the institutionalization of jurisprudential-theological schools and the formation of lasting divisions in the history of Islam.

کلیدواژه‌ها English

Intellectual movements
religions
Umayyads
Abbasids
patronage policies
- ابن ندیم، محمدبن اسحاق، الفهرست، ترجمه رضا تجدد، تهران: امیرکبیر، 1366.
- ابن ­ابی­یعلی‌، ابی­الحسن محمدبن­محمد­بن­الحسین، طبقات الحنابله، تحقیق ابوحازم اسامه­بن­حسن، ابوالزهرا حازم علی بهجت، بیروت: دارالکتب­العلمیه، 1997م.
- ابن­ اثیر، عزالدین ابی­الحسن علی­بن­ابی­الکرم، الکامل­فی­التاریخ، بیروت: مؤسسه التاریخ­ العربی، 1994م.
- ابن ­الجوزی، ابی­الفرج عبدالرحمن­بن­علی، المنتظم ­فی­تاریخ­الملوک­والامم، تحقیق محمدعبدالقادر عطا و مصطفی­عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب­العلمیه.
- ابن­ المرتضی، فضل­الاعتزال ­وطبقات­المعتزله، تحقیق فواد سید، الجزایر: المؤسسه­الوطنیه الکتاب، 1986م.
- اب ن ­تغری­بردی­، جمال­الدین ابی­المحاسن یوسف الاتابکی، النجوم الزاهره فی­ملوک مصروالقاهره، به اهتمام محمدحسین شمس­الدین، بیروت: دارالکتب­العلمیه، 1992م.
- ابن ­خلدون، ­عبدالرحمن­بن­محمد، العبر‏، ترجمه عبدالمحمدآیتی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1363.
- ابن ­سعدکاتب­واقدی، الطبقات‏الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران: فرهنگ­و­اندیشه.
- ابن ­طقطقی، محمدبن­علی­بن­طباطبا، تاریخ فخری، ترجمه محمدوحید گلپایگانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.
- ابن ­قتیبه، ابو محمدعبدالله­بن­مسلم، المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره: الهیئه المصریه­ العامه للکتاب، 1992م.
- ابن ­کثیردمشقی، ابو الفداء­اسماعیل­ بن­عمر، البدایه والنهایه ومعه نهایه البدایه والنهایه فی الفتن والملاحم، تحقیق یوسف الشیخ محمد البقاعی، صدقی جمیل العطار، بیروت: دارالفکر، 1998م.
- ابوالفرج اصفهانی، على­بن­الحسین، الاغانی، به شرح عبدالله علی مهنا، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1992م.
- ابوالفرج اصفهانی، على­بن­الحسین، مقاتل­الطالبین، تحقیق سید احمدصقر، بیروت: دارالمعرفه.
- بی­ آزار شیرازی، عبدالکریم، امویان و عباسیان در آیینه تاریخ، تهران: علم، 1385.
- جعفری، غلامرضا، نقش دین در ساختار قدرت سیاسی در صدر اسلام، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1392.
- جهشیاری، ابوعبدالله محمدبن­عبوس، کتاب الوزراء والکتاب، ترجمة ابوالفضل طباطبایی، به کوشش مصطفی السقا، ابراهیم الانباری، عبدالحفیظ شلبی، با مقدمة زین­العابدین رهنما، بی­جا: تابان، 1348.
- خالقداد هاشمی، مصطفی­­، توضیح الملل (ترجمة الملل والنحل)، با مقدمه و تصحیح محمدرضا جلالی نائینی، تهران: اقبال، 1384.
- ذهبی، شمس­الدین محمدبن­احمد، تاریخ الاسلام­ و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتاب العربی، 1993م.
- رسولی محلاتی، سید هاشم، تاریخ سیاسی اسلام (از آغاز تا پایان عباسیان)، قم: دفتر نشر اسلامی، 1370.
- رضوی، سید محمدعلی، «سیاست مذهبی عباسیان در قرون نخستین»، رساله دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه تهران، 1398.
- زرکلی، خیرالدین، لاعلام قاموس تراجم لاشهرالرجال والنساء من العرب والمستعربین والمستشرقین، بیروت: دارالعلم الملایین، 1989م.
- زرین­کوب، عبدالحسین، کارنامه اسلام، تهران: امیرکبیر، 1390.
- طبری، محمدبن­جریر، تاریخ الامم­والملوک، تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث، 1976م.
- عقیلی، سیف­الدین حاجی­بن­نظام، آثارالوزراء، تصحیح میرجلال­الدین حسینی ارموی، تهران: دانشگاه تهران، 1337.
- مسعودی، علی­بن­الحسین، التنبیه ­والاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمى­و­فرهنگى، 1365.
- مسعودی، علی­بن­الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی­و­فرهنگی، 1374.
- مسکویه الرازى، ابوعلى­، تجارب­الامم، ترجمه علینقى منزوى، تهران: توس، 1376.
- مقدسى، ابوعبدالله محمدبن­احمد، احسن التقاسیم فى معرفه الاقالیم، ترجمه علینقى منزوى، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1361.
- مولف نامعلوم، مجمل­التواریخ­والقصص، تحقیق ملک­الشعراء بهار، تهران: کلاله خاور، بى­تا.
- ولوی، علی­محمد، دیانت­وسیاست ­در قرون نخستین­اسلامی، تهران: دانشگاه الزهراء(س)، 1380.
- یعقوبی، احمدبن­ابی­یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران: علمی­وفرهنگی، 1371.
 
 
- Hodgson, Marshall G. S, the Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization, Chicago: University of Chicago Press, 1974.
- Lewis, Bernard, Islam and the West, New York: Oxford University Press, 1993.

  • تاریخ دریافت 03 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 09 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 10 آبان 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404