پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

بررسی جایگاه نخبگان ایل شاملو در تحولات عصر شاه صفی (1038-1052ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
2 کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
10.22034/nriihs.2025.2071470.1063
چکیده
ایل شاملو از جمله ایلاتی بود که در تاسیس و تداوم سلسله صفویه نقش موثری داشت. دو نفر از نخبگان ایل شاملو در دوره حکمرانی شاه صفی زینل خان شاملو سپسهالار ایران و حسن خان شاملو حاکم خراسان بودند. این دو نفر به سبب تسلط نظام قبیله‌ای در سیستم حکومت‌داری ایران، بسیاری از هم ولایتی های خود در ایل شاملو را بر کشیدند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که با وجود تضعیف نظام قبیله‌ای قزلباش توسط شاه عباس اول (996-1038ق)، به محض قدرت یافتن گروهی از ایلات، آن ها در راستای بسط قدرت خویش اقدام به ایجاد شبکه‌ای از وفاداران قبیله‌ای خود می‌کردند. این ویژگی را می توان در دوره قدرت یابی زینل خان شاملو به صورت پررنگ و در دوره حسن خان شاملو با شیب ملایم تری مشاهده نمود. همچنین یافته‌ها نشان می‌دهد هر زمان نخبگان ایلی منافع قبیله‌ای را رها کرده و منافع ملی را در عملکرد و اقدامات خود در اولویت قرار می دادند، به مراتب کارایی بیشتری داشته و برای کشور نیز سودمند بودند. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی- تحلیلی و جمع‌آوری اطلاعات به شیوه کتابخانه‌ای انجام شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Studying the position of the elites of the Shamlu tribe in the developments of the Safi era (1038-1052 AH)

نویسندگان English

Mahmoud Mehmannavaz 1
Mahya Rahimi 2
1 Associate Professor, Department of History, Yasuj University, YASUJ, IRAN
2 Master's Degree in History of Islamic Iran, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Yasuj University, YASUJ, IRAN
چکیده English

The Shamlu tribe was one of the tribes that played an effective role in the establishment and continuation of the Safavid dynasty. Two elite members of the Shamlu tribe were the governor of Iran and Hassan Khan Shamlu during the reign of Shah Safi, Zeinal Khan Shamlu, and the governor of Khorasan. Due to the dominance of the tribal system in the Iranian governance system, these two people uprooted many of their fellow provincials in the Shamlu tribe. The research findings show that despite the weakening of the Qizilbash tribal system by Shah Abbas I (996-1038 AH), as soon as a group of tribes gained power, they began to create a network of their tribal loyalists in order to expand their power. This feature can be seen in a bold way during the period of Zeinal Khan Shamlu's rise to power and with a more gentle slope during the period of Hassan Khan Shamlu. The findings also show that whenever tribal elites abandoned tribal interests and prioritized national interests in their performance and actions, they were far more efficient and beneficial to the country. The research method in this article is descriptive-analytical and data collection was done through a library method.

کلیدواژه‌ها English

Shamlu tribe
Safavid period
elites
Shah Safi
Zainal Khan
Hassan Khan
- اصفهانی، محمد معصوم بن خواجگی، خلاصه السیر، به کوشش ایرج افشار، تهران: علمی، 1368.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، تصحیح محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1364.
- اولئاریوس،آدام، سفرنامه آدام اولئاریوس، تهران: سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار، 1363.
- بابایی، سوسن و دیگران، غلامان خاصه نخبگان نوخاسته دوران صفوی، ترجمه حسن افشار، تهران: مرکز، 1390.
- بازگیر، فروغ و جهانبخش ثواقب، «نقش شاملوها در تأسیس و تداوم دولت صفویه (906-984ق)»، نشریه پژوهش­های تاریخی، سال هفتم، ش 1 (پیاپی25)، صص 19-48، 1394.
- بازگیر، فروغ، «نقش شاملوها در تأسیس و تداوم دولت صفویه»، پایان­نامه کارشناسی­ارشد، گروه تاریخ و باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، 1388.
- بهرام­نژاد، محسن، «تحلیلی بر یک فرمان از دوران شاه صفی و تکاپو های بی­ثمر در حل اختلاف ترکان قزلباش و گرجیان، پیامدهای تاریخی»، نشریه گنجینه اسناد، ش ۸۸، صص 22-43، 1391.
- بیگدلی، غلامحسین، تاریخ بیگدلی شاملو، تهران: فتحی، 1372.
- تاریخ ایران: دوره صفویان، پژوهش دانشگاه کمبریج، ترجمه یعقوب آژند، تهران: جامی، مصدق، 1380.
- تاریخ قزلباشان، به اهتمام میرهاشم محدث، تهران: بهنام، 1361.
- ترکمان، اسکندربیگ، تاریخ عالم آرای عباسی، به کوشش ایرج افشار، ج2، تهران: امیرکبیر، 1382.
- ترکمان، اسکندربیگ و محمد یوسف مورخ،  ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1317.
- تفرشی، میر محمد حسین، تاریخ شاه صفی، به کوشش محسن بهرام­نژاد، تهران: میراث مکتوب، 1388.
- حسینی استرآبادی، سیدحسن بن مرتضی، تاریخ سلطانی از شیخ صفی تا شاه صفی، به اهتمام احسان اشراقی، تهران: علمی، 1366.
- رهربرن، کلاویس میشائل، نظام ایالات در دوره صفویه، ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349.
- ریاض­الاسلام، روابط ایران و هند در دوره صفویه و افشار، ترجمه محمدباقر آرام، تهران: امیرکبیر، 1971م.
- سلجوقی، فکری، خیابان، بی­جا: انجمن جامی، 1343.
- سومر، فاروق، نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی، ترجمه احسان اشراقی و محمدتقی امامی، تهران: گستره، 1371.
- شاردن، ژان، سفرنامه شاردن، ترجمه محمد عباسی، ج8، تهران: امیرکبیر، 1345.
- شاملو، حسن خان، منشات حسن خان شاملو، کراچی: موسسه مطالعات آسیای مرکزی و غربی، 1350.
- شاملو، ولی قلی بن ‌داوود، قصص­­الخاقانی، تصحیح سید حسن سادات ناصری، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371.
- عالم آرای شاه اسماعیل، تصحیح اصغر منتظر صاحب، تهران: علمی و فرهنگی، 1384.
- فلسفی، نصرالله، چند مقاله تاریخی و ادبی، تهران: دانشگاه تهران، 1342.
- فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، تهران: دانشگاه تهران، چاپ سوم، 1353.
- کرنوکر، ثریا، «نقش طایفه­ شاملو در تحولات سیاسی و نظامی دوره­ صفویه (907 -1038ق)»، پایان­نامه کارشناسی­ارشد، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، 1389.
- گلچین معانی، احمد، «حسن خان شاملو»، مجله آینده، ش 5-8، صص 401-414، 1369.
- لوسکایا، پیگو و دیگران، تاریخ ایران (از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی، ترجمه کریم­ کشاورز، تهران: پیام، چاپ پنجم، 1363.
- متی، رودی، «دیپلماسی ایران در قبال عثمانی طی دوره سلطنت شاه اسماعیل اول (1077-1105ق/ 1666-1694م)»، ترجمه حسن زندیه، نشریه تاریخ در آینه پژوهش، ش 5، صص 71-112، 1383.
- متی، رودی، ایران در بحران زوال صفویه و سقوط اصفهان، ترجمه حسن افشار، تهران: مرکز، 1393.
- محمدی، مجتبی و مهدی نوریان و مهرداد چترایی، «تحلیل جایگاه فرهنگی- ادبی حسن خان شاملو بر پایه منابع نویافته (معرفی، نقد، بررسی، نسخه شناسی)»، نشریه متن­شناسی ادب فارسی، ش 2 (پیاپی 38)، صفحه 153-167، 1397.
- محمدی، مجتبی و مهدی نوریان و مهرداد چترایی، «سبک شناسی و جلوه­های غنایی غزلیات حسن خان شاملو»، نشریه مطالعات زبان و ادبیات غنایی، دانشگاه آزاد، سال هفتم، ش 25، صص 53-68، 1396.
- مستوفی، محمدمحسن، زبده التواریخ، به کوشش بهروز گودرزی، تهران: مجموعه انتشارات ادبی و تاریخی، 1375.
- مهمان­نواز، محمود و اصغر فروغی­ابری و علی­اکبر کجباف، «بررسی تحلیلی رقابت گرجیان با ائتلاف ترکان و تاجیکان در دوره شاه صفی (1038-1052ق)»، نشریه پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام، ش 14، صص 177-198، 1393.
- مینورسکی، ولادیمیر، سازمان اداری حکومت صفوی، ترجمه مسعود رجب­نیا، تهران: امیرکبیر، 1368.
- نصرآبادی، میرزامحمدطاهر، تذکره نصرآبادی، تصحیح وحید دستگردی، تهران: ارمغان و ابن­سینا، 1317.
- نوایی، عبدالحسین و عباسقلی غفاری­فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفویه، تهران: سمت، 1391.
- واله داغستانی، علی­قلی­بن­محمدعلی، تذکره ریاضی­الشعرا، تصحیح ابولقاسم دادفر‌ و گیتا اشیدری‌، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1391.
- وحید قزوینی، محمدطاهربن حسین، تاریخ جهان آرای عباسی، تصحیح سعید میرمحمد صادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1383.
- هرن، پاول، تاریخ مختصر ایران از اول اسلام تا انقراض زندیان، تعلیقات رضا زاده شفق، تهران: کمیسیون معارف، 1314.
- هوشنگ­مهدوی، عبدالرضا، تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم، تهران: امیرکبیر، چاپ سوم، 1364.

  • تاریخ دریافت 21 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 04 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 05 آبان 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404