پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

تحلیل نقش عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب در تصمیم‌سازی‌های سیاسی- نظامی حکومت علوی تا قیام عاشورا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ، پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعه الزهرا (س)، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری تاریخ، حوزه علمیه قم، قم، ایران
3 استادیار گروه تاریخ، پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعه الزهرا (س)، قم، ایران
10.22034/nriihs.2025.2067339.1059
چکیده
عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب از شخصیت‌های برجسته صدر اسلام است که به‌ واسطه‌ پیوند خانوادگی با اهل‌بیت علیهم‌السلام و حضور در دوره‌ خلافت امام علی علیه‌السلام، در منابع تاریخی مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با روش توصیفی– تحلیلی و با در نظر گرفتن ساختار اجتماعی قبیله‌ محور عرب در قرن نخست هجری تلاش دارد جایگاه عبدالله را در فرآیندهای تصمیم‌سازی سیاسی و نظامی خلافت علوی و مواضع سیاسی او تا زمان قیام عاشورا بررسی کند. اگرچه عبدالله در برخی موارد نقش مؤثری در حمایت از امام علی ایفا کرد، اما نقاط ابهام و تردیدهایی درباره میزان استقلال رأی، کیفیت مشارکت نظامی و نزدیکی او با ساختار قدرت پس از امام علی علیه‌السلام وجود دارد. ارزیابی متوازن روایت‌ها از او، می‌تواند به فهم دقیق‌تری از جایگاه خواص در تاریخ سیاسی اسلام یاری رساند.
یافته‌ها حاکی از آن است که مشارکت عبدالله در عرصه‌های سیاسی و نظامی خلافت علوی، به‌ویژه در نبردهای جمل و صفین، نه تنها از باورهای دینی، بلکه به‌ صورت مهم‌تری از وظایف و پیوندهای قبیله‌ای او در چارچوب خاندان بنی‌هاشم بوده است. همچنین، سکوت نسبی او در برابر خلافت اموی و رفتار محتاطانه‌اش پس از شهادت امام علی علیه‌السلام و حمایت غیرمستقیم از اهل‌بیت علیهم‌السلام در نهضت کربلا می‌تواند به عنوان استراتژی بقا در ساختار قدرت و تلاش برای حفظ جایگاه قبیله‌ای تحلیل شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analysis of the role of Abdullah bin Ja'far bin Abi Talib in the political-military decision-making of the Alawi government until the Ashura uprising

نویسندگان English

Zahra Ghorbanizadeh 1
Ali Bahrami 2
Sedigheh Shakerihoseinabad 3
1 PhD student in History, Al-Zahra University Islamic Studies Research Center, QOM, IRAN
2 PhD student in history, Qom Seminary, QOM, IRAN
3 Assistant Professor, History Department, Al-Zahra Institute of Islamic Studies, QOM, IRAN
چکیده English

Abdullah ibn Ja’far ibn Abi Talib is one of the prominent figures of early Islam who has been noted in historical sources due to his family ties with the Ahl al-Bayt and his presence during the caliphate of Imam Ali. This study, using a descriptive-analytical method and considering the social structure of the Arab tribe in the first century AH, attempts to examine Abdullah’s position in the political and military decision-making processes of the Alawi Caliphate and his political positions until the Ashura uprising. Although Abdullah played an effective role in supporting Imam Ali in some cases, there are points of ambiguity and doubts about the degree of independence of his vote, the quality of his military participation, and his proximity to the power structure after Imam Ali. A balanced evaluation of the narratives about him can help to provide a more accurate understanding of the position of the elite in the political history of Islam.
The findings indicate that Abdullah's participation in the political and military arenas of the Alawi Caliphate, especially in the battles of Jamal and Siffin, was not only due to religious beliefs, but more importantly, his duties and tribal ties within the framework of the Banu Hashim dynasty. Also, his relative silence towards the Umayyad Caliphate and his cautious behavior after the martyrdom of Imam Ali and indirect support for the Ahl al-Bayt in the Karbala movement can be analyzed as a strategy for survival in the power structure and an attempt to maintain his tribal position.

کلیدواژه‌ها English

Abdullah bin Ja'far
Alawi government
political decision-making
military decision-making
Ashura uprising
- ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، بی‌تا.
- ابن­اثیر، عزالدین علی بن محمد، الکامل فی تاریخ اسلام، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران: مؤسسه مطبوعاتی علمی، 1371.
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت: دارالکتاب العربی، بی‌تا.
- ابن­حجه، تقی‌الدین بن علی، ثمرات الأوراق، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: المکتبة العصریة، 1426ق.
- ابن­سعد، محمد بن کاتب واقدی، الطبقات‌الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران: فرهنگ و اندیشه، 1374.
- ابن عبد ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، تصحیح عبدالمجید ترحینی و مفید محمد قمیحه، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1407ق.
- ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت: بی­نا، 1415ق.
- ابن مزاحم منقری، نصر، پیکار صفین، ترجمه پرویز اتابکی، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ دوم، 1370.
- ابن­هشام، عبدالملک بن هشام، السیرة النبویة، به کوشش مصطفی السقا، ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت: دارالمعرفة، بی‌تا.
- ابن‌اعثم کوفی، محمد بن علی، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالأضواء، 1411ق.
- ابن‌قتیبه دینوری، احمد بن مسلم، الإمامة و السیاسة، ترجمه سید ناصر طباطبایی، تهران: ققنوس، 1380.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الاغانی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1415ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، به کوشش محمد حمیدالله، قاهره: دارالمعارف، بی‌تا.
- بلعمی، ابوعلی، تاریخ‌نامه طبری، تصحیح محمد روشن، ج1-2، تهران: سروش، چاپ دوم، 1373.
- ثبوت، اکبر، «موسیقی در اسلام، گفتار دوم: عبدالله بن جعفر و نقش او در ترویج موسیقی»، فصلنامه موسیقی ماهور، تهران: مؤسسه فرهنگی و هنری ماهور، ش 75، 1396.
- جزائری، سید نورالدین، خصائص الزینبیه، بیروت: دارالحوراء، 1425ق.
- جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، قم: دلیل ما، 1382.
- دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، الأخبار الطوال، تحقیق عبد المنعم عامر، قم: منشورات الرضا، 1368.
- زبیری، مصعب بن عبدالله، نسب قریش، به کوشش لوی پرووانسال و اواریست، قاهره: دارالمعارف، 1999م.
- سالم، عبدالعزیز، تاریخ عرب قبل از اسلام، تهران: علمی و فرهنگی، 1380.
- سلیم بن قیس هلالی، کتاب سلیم، تحقیق محمدباقر الانصاری الزنجانی، قم: الهادی، 1378.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل والملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر، چاپ پنجم، 1375.
- طبسی، محمدجواد، «همسر زینب (عبدالله بن جعفر)»، نشریه فرهنگ کوثر، ش 42،  صص 56-59، 1379.
- عرب ابوزیدآبادی، عبدالرضا، «عبدالله بن جعفر و قیام کربلا»، نشریه تاریخ اسلام در آینه پژوهش، ش 19-21، صص 149-167، 1388.
- قمی، عباس، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار مع تطبیق النصوص الواردة فیها علی بحار الأنوار، قم: اسوه، بی‌تا.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحارالأنوار، به کوشش جمعی از محققان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ پنجم، 1374.
- مهدویان ، محبوب، «عبدالله ابن جعفر»، مجله تاریخ اسلام، ش 6، صص 25-44، 1380.
- یعقوبی، ابن واضح، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ ششم، 1371.

  • تاریخ دریافت 07 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 12 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 12 مرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404