پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

نقش منابع آبی در تحول روابط مسلمانان با قبایل یهودی مدینه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران
2 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران
10.22034/nriihs.2025.2062208.1048
چکیده
پس از هجرت پیامبر اسلام (ص) به مدینه، روابط میان مسلمانان و سه قبیله یهود این شهر به نام بنی‌قینقاع، بنی‌نضیر و بنی‌قریظه، ابتدا بر اساس پیمان‌های صلح و همزیستی شکل گرفت؛ اما با گذشت زمان این روابط با تنش‌های اجتماعی، اقتصادی و نظامی همراه شد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش جغرافیا در تحول این روابط، به بررسی جغرافیای طبیعی مدینه (ویژگی‌های اقلیمی و محیطی ) و پراکندگی سکونت گاه‌های قلعه‌های یهودیان در بستر جغرافیای مدینه می پردازد. یافته های پژوهش نشان می‌دهد که جغرافیای مدینه، علاوه بر فراهم‌ آوردن بستری اولیه برای تعاملات و همزیستی، با گذر زمان به مانعی برای استمرار این روابط تبدیل شد. محدودیت منابع طبیعی، پراکندگی استراتژیک سکونت گاه‌ها و تأثیر موقعیت محیطی در استراتژی‌های نظامی، عامل مهمی در شکل گیری منازعات میان مسلمانان و قبایل یهودی به شمار می رفت. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به تحلیل داده‌های تاریخی و شواهد مرتبط به آن پرداخته و نتیجه می‌گیرد که جغرافیای مدینه نه‌ تنها زمینه‌ساز تغییرات اجتماعی و سیاسی بود، بلکه به‌ عنوان یک عامل ساختاری در ایجاد و تشدید تنش‌ها میان گروه‌ها ایفای نقش کرد. پیامبر اسلام (ص) با راهکارهای ترکیبی حقوقی، سیاسی، نظامی مانند تدوین پیمان نامه مدینه، تشویق به وقف چاه ها، تصرف قلعه ها بعد از نقض پیمان توسط یهودیان و تقسیم عادلانه آب به مدیریت این بحران پرداختند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The role of water resources in the evolution of Muslim relations with the Jewish tribes of Medina

نویسندگان English

Fatemeh Vahedi 1
Masoud Bahramian 2
1 Master of Arts in Islamic History, Al-Zahra University, TEHRAN, IRAN
2 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Birjand, BIRJAND, IRAN
چکیده English

After the migration of the Prophet Muhammad to Medina, relations between Muslims and the three Jewish tribes of the city, namely Banu Qaynuqa, Banu Nadir, and Banu Qurayza, were initially based on peace and coexistence treaties; however, over time, these relations were accompanied by social, economic, and military tensions. With the aim of analyzing the role of geography in the development of these relations, this study examines the natural geography of Medina (climatic and environmental characteristics) and the distribution of Jewish castle settlements in the context of Medina's geography. The findings of the study show that the geography of Medina, in addition to providing an initial basis for interactions and coexistence, became an obstacle to the continuation of these relations over time. The limitation of natural resources, the strategic dispersion of settlements, and the impact of environmental conditions on military strategies were important factors in the formation of conflicts between Muslims and Jewish tribes. The present study analyzes historical data and related evidence using a descriptive-analytical method and concludes that the geography of Medina not only paved the way for social and political changes, but also played a structural role in creating and intensifying tensions between groups. The Prophet of Islam managed this crisis with a combination of legal, political, and military strategies, such as drafting the Treaty of Medina, encouraging the endowment of wells, seizing castles after the Jews violated the treaty, and fair distribution of water.

کلیدواژه‌ها English

Geography of Medina
coexistence
conflict
the Prophet's strategies
Muslims
Jews
- قرآن کریم
- ابن شبه، عمر، تاریخ مدینه المنوره، تحقیق فهیم محمد شلتوت، بی جا: دارالفکر، 1410ق.
- ابن­سعد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1990م.
- ابن­نجار، الدره الثمینه فی اخبار المدینه، تحقیق حسین محمد علی شکری، بیروت: دارالارقم بن ابی الارقم، 1996م.
- ابن­هشام، عبدالملک، السیره النبویه، بی­جا: دارالمعرفه، بی­تا.
- ازرقی، ابوالولید محمد بن عبدالله، اخبار مکه و ما جاء فیها من آثاره، تحقیق رشدی صالح ملحس، مکه: دارالاندلس، 1352.
- السمهودی، ابوالحسن بن عبدالله، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1419ق.
- الشریف، احمد ابراهیم، مکه و المدینه فی الجاهلیه و عهد الرسول (ص)، قاهره: دارالفکر العربی، 2003م.
- المتقی الهندی، کنزل العمال فی سنن الاقوال و الافعال، محقق بکری حیانی- صفوه السقا، بی­جا: موسسه الرساله، 1981م.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر، بیروت: دار طوق النجاة، 1422ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت: دارالفکر، 1996م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح­البلدان، بیروت: دار المکتبه الهلال، 1988م.
- حر عاملی، وسائل­الشیعه، قم: موسسه ال بیت، 1409ق.
- حموی، یاقوت، معجم­البلدان، بیروت: دار صادر، 1977م.
- حمیری، عبدالله بن عبدالمنعم، روض المعطار فی خبر الاقطار، تحقیق احسان عباس، بیروت: موسسه ناصر للتقافة، 1980م.
- خوانین­زاده، محمدحسین، پیامبر و یهود مدینه، قم: میثاق، 1391.
- خیاری، احمد یاسین، تاریخ معالم المدینه المنوره قدیما و حدیثا، عربستان: عامه، 1419ق.
- رفعت­پاشا، ابراهیم، مراة الحرمین، قاهره: دارالکتب المصریه، 1925م.
- زرگری نژاد، غلامحسین، تاریخ صدر اسلام (عصر نبوت)، تهران: سمت، 1392.
- سالم، عبدالعزیز، تاریخ العرب قبل از اسلام، ترجمه باقر صدری نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1391.
- طبری، محمدبن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر، 1375.
- عبداللهی، عصمت و فاطمه خلیلی، «چرایی تحول گفتمان رسول خدا (ص) در برخورد با یهودیان مدینه براساس قرآن کریم»، نشریه تاریخ، ش 71، صص 15-25، 1402.
- علی بیگی، حسین و شهرام یوسفی­فر، «واکاوی روابط اقتصادی مسلمانان با یهود مدینه و مدیریت راهبردی رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم برای خودکفایی طی سال­های اول و دوم هجری»، نشریه تاریخ اسلام در آیینه پژوهش، سال شانزدهم، ش46، صص 91-112، 1398.
- قاضی نعمان، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، قم: آل بیت، 1385.
- کارگران، ابراهیم و محمدحسین هاشمیان، «راهبردهای مدیریت فرهنگی اجتماعی پیامبر اکرم (ص) در مواجهه با یهودیان مدینه»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال سیزدهم، ش50، صص 77-93، 1401.
- کعکی، عبدالعزیز، معالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ، بیروت: دارالمکتبه الهلال، 1419ق.
- محمد حمیدالله، اولین قانون اساسی مکتوب، ترجمه غلامرضا سعیدی، تهران: بعثت، بی­تا.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی، 1378.
- مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، تهران: شرکت مولفان و مترجمان ایران، 1361.
- مهدوی فخر، زهرا و محمدمهدی کریمی­نیا و مجتبی انصاری­مقدم، «رفتارشناسی پیامبر اکرم (ص) در تعاملات اجتماعی با یهودیان مدینه»، نشریه پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، ش 25، صص 40-52، 1400.
- یعقوبی، ابن­واضح، البلدان، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1433ق.

  • تاریخ دریافت 09 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 13 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 15 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404