پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

کارکرد مذهب و گرایش های مذهبی در اقدامات و شیوه حکمرانی محمدعلی میرزا دولتشاه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاداسلامی واحد سنندج، سنندج، ایران
2 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاداسلامی واحد سنندج، سنندج، ایران
3 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه آزاداسلامی واحد سنندج، سنندج، ایران
10.22034/nriihs.2025.2057707.1038
چکیده
محمدعلی‌میرزا دولتشاه، فرزند ارشد فتحعلی‌شاه قاجار، از چهره‌های برجسته سیاسی و نظامی این دوره به ویژه در کرمانشاه به شمار می‌آید. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌ـ‌ تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، در پی بررسی کارکرد مذهب و گرایش های مذهبی در سیاست‌ورزی، ساختار حکمرانی و اقدامات اجتماعی و فرهنگی دولتشاه می باشد. پرسش اصلی تحقیق آن است که باورهای مذهبی و روابط این شخصیت با روحانیت شیعه تا چه اندازه بر رفتار سیاسی و حکمرانی وی تأثیر گذاشته است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد  که محمد علی میرزا با بهره‌گیری از موقعیت مذهبی و جغرافیایی کرمانشاه در مجاورت عتبات عالیات، توانست روابط مستحکمی با عالمان شیعه برقرار کند و از این طریق مشروعیت مذهبی برای حکومت خود کسب نماید. پس از سقوط صفویه و دوره‌ای از فترت سیاسی در ایران، حکومت قاجار در پی احیای نظم و تثبیت اقتدار خود، به بهره‌گیری از ظرفیت‌های مذهب شیعه پرداخت. پیوند ساختاری با روحانیت و تقویت گفتمان اصولی، به‌ویژه در دوران فتحعلی‌شاه، زمینه‌ساز شکل‌گیری نوعی مشروعیت مذهبی برای سلطنت قاجار شد؛ مشروعیتی که با میراث صفوی تفاوت ماهوی داشت و بیش از آنکه بر شالوده‌ای الهی‌ـ‌ عرفانی استوار باشد، به تعاملات سیاسی با مرجعیت دینی متکی بود. این تعاملات نه‌تنها در امنیت مسیر زائران و رونق اقتصادی کرمانشاه مؤثر بود، بلکه در رقابت سیاسی با ولیعهد رسمی نیز برای دولتشاه ابزاری مشروعیت‌بخش فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The function of religion and religious tendencies in the actions and governance style of Mohammad Ali Mirza Dowlatshah

نویسندگان English

Ghobad Radeh 1
Mohammadghorban Kiyani 2
Seyed Mohammad Sheikhahmadi 3
1 PhD in Post-Islamic Iranian History, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Islamic Azad University, Sanandaj Branch, SANANDAJ, IRAN
2 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Islamic Azad University, Sanandaj Branch, SANANDAJ, IRAN
3 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Islamic Azad University, Sanandaj Branch, SANANDAJ, IRAN
چکیده English

Mohammad Ali Mirza Dowlatshah, the eldest son of Fath Ali Shah Qajar, is considered one of the prominent political and military figures of this period, especially in Kermanshah. The present study, using a descriptive-analytical method and relying on library sources, seeks to examine the function of religion and religious tendencies in politics, governance structure, and social and cultural actions of Dowlatshah. The main question of the research is to what extent did religious beliefs and relations of this figure with the Shiite clergy affect his political behavior and governance? The findings of the study show that Mohammad Ali Mirza, by taking advantage of the religious and geographical location of Kermanshah in the vicinity of the holy shrines, was able to establish strong relations with Shiite scholars and thereby gain religious legitimacy for his government. After the fall of the Safavids and a period of political instability in Iran, the Qajar government, in order to restore order and consolidate its authority, began to utilize the capabilities of the Shiite religion. The structural link with the clergy and the strengthening of the Usuli discourse, especially during the reign of Fath Ali Shah, paved the way for the formation of a kind of religious legitimacy for the Qajar monarchy; a legitimacy that was essentially different from the Safavid legacy and relied on political interactions with religious authority rather than a divine-mystical foundation. These interactions were effective not only in securing the pilgrims' route and the economic prosperity of Kermanshah, but also provided the Shah's government with a means of legitimizing it in political competition with the official crown prince.

کلیدواژه‌ها English

Qajar period
Mohammad Ali Mirza Dowlatshah
Religion
Clergy
Governance
Kermanshah
- آجدانی، لطف الله، علما و انقلاب مشروطیت ایران، تهران: اختران، 1383.
- آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی، 1362.
- آقازاده، جعفر و فرزاد خوش‌آب، «اقدامات محمدعلی میرزا دولتشاه برای ایجاد سپاه مدرن در کرمانشاهان»، فصلنامه مطالعات تاریخ انتظامی، سال سوم، ش 10، صص 19-36، 1395.
- آقازاده، جعفر، فرزاد خوش‌آب و سجاد حسینی، «اقدامات امنیتی- انتظامی محمدعلی میرزا دولتشاه در غرب کشور»، فصلنامه مطالعات تاریخ انتظامی، سال هشتم، ش 28، صص 25-50، 1400.
- آوری،پیتر؛ همیلی، گاوین و چارلز ملویل، تاریخ ایران دوره افشار، زند و قاجار(مجموعه تاریخ کمبریج)، ترجمه مرتضی ثاقب­فر، تهران: جامی، 1384.
- الگار، حامد، دین و دولت در ایران- نقش عالمان در دوره قاجار، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: توس، 1369.
- اولیویه، سفرنامه اولیویه، ترجمه محمدطاهر میرزا، تهران: اطلاعات، 1371.
- تنکابنی، محمد بن سلیمان، قصص­العلماء، به کوشش محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران: علمی و فرهنگی، 1389.
- خاکسار، ابراهیم و علی اکبر کجباف، «خاندان دولتشاهی در مواجهه با عثمانی»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال شانزدهم، ش 63، صص 57-79، 1394.
- خاورى‏ میرزا فضل الله شیرازى، تاریخ ذوالقرنین، تصحیح ‏ ناصر افشار فر، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‏، 1380.
- دنبلی، عبدالرزاق، مآثر السلطانیه، به کوشش فیروز منصوری، تهران: اطلاعات، 1385.
- دیوان­بیگی شیرازی، احمد، حدیقه الشعرا، به تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: زرین، 1364.
- زیباکلام، صادق، سنت و مدرنیته، تهران: روزنه، 1382.
- سپهر، محمدتقی، ناسخ‌التواریخ، به کوشش جمشید کیانفر، تهران: اساطیر، 1377.
- سلطانی، محمدعلی، تاریخ تشیع در کرمانشاه، تهران: سُها، 1380.
- شمیم، علی اصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران: زریاب، 1384.
- عظیمی، کیومرث، تاریخ تشیع در کردستان، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1395.
- فیرحی، داود، مفهوم قانون در ایران معاصر، تهران: نی، 1399.
- کشاورز، اردشیر، زندگی و زمانه‌ محمدعلی میرزای دولتشاه، تهران: بی­نا، 1395.
- گروته، هوگو، سفرنامه گروته، ترجمه مجید جلیل وند، تهران: مرکز، 1369.
- گزیده اسناد سیاسی ایران و عثمانی: دوره قاجاریه، ج 1، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین­المللی، 1369.
- نائبیان، جلیل و سجاد برزگر و ابراهیم خاکسار، «پیامدهای اجتماعی و سیاسی رقابت محمدعلی میرزا دولتشاه و عباس میرزا»، نشریه مطالعات تاریخ فرهنگی، سال چهارم، ش 13، صص 107-137، 1391.
- نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، تهران: اهورا، 1383.
- وقایع نگار کردستانی، جغرافیا و تاریخ کردستان، حدیقه ناصری و مرآت المظفر، به کوشش محمد رئوف توکلی، تهران: توکلی، 1384.
- هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانی، تهران: امیرکبیر، 1386.
 
- Floor, Willem, KERMANSHAH City & Province 1800-1945, Washington, DC, MAGE PUBLISHERS, 2018.

  • تاریخ دریافت 23 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 04 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 10 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404