پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

تحلیل وضعیت محیطی جامعه شیعی عصر صادقین (ع) با تاکید بر مولفه های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
چکیده
در اواخر حکومت امویان، به دلیل نزاع با نیروهای مخالف به ویژه عباسیان و تمرکز بر سرکوب آن‌ها، امام محمد باقر و امام جعفر صادق (علیهماالسلام) فرصت پیدا کردند تا معارف دینی فراموش‌شده دوره پیامبر اسلام را برای مردم ارائه دهند. این دوره از حیات شیعیان دوره بسیار حساسی بود؛ چرا که نقطه آغاز بسیاری از قیام‌ها در این زمان زده شد و باعث به وجود آمدن قیام‌های شیعی در سال‌های بعد گردید. شناخت وضعیت شیعیان، نیازمند بررسی جنبه‌های گوناگون سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است. مقاله حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه­ ای یافته‌های خود در قالب چهار الگوی محیطی: قوت (شکل‌گیری مکتب علمی، جغرافیای تشیع، وجود رهبر واحد و وضعیت فرهنگی جامعه شیعی) و ضعف (وضعیت اقتصادی شیعیان، وضعیت سیاسی و اجتماعی شیعیان، انشعاب شیعیان، مشاغل شیعیان، اختلاف در مصداق امام و قیام‌های ‌نابهنگام) به لحاظ درونی و فرصت (اختلاف بین امویان، درگیری امویان و عباسیان، قیام برعلیه حکومت وقت، مبارزه عباسیان بر علیه امویان و رفع ممنوعیت حدیث) و تهدید (جریان‌های فکری سیاسی عصر امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام)، عملکرد حکومت‌های وقت، ممنوعیت کتابت حدیث و احادیث ساختگی) به لحاظ بیرونی را مورد بررسی قرار می دهد.  
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analysis of the environmental situation of Shiite society during the era of Imam Sadeqin with emphasis on political, social and cultural components

نویسنده English

Ebrahim Masoumi
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Kashan University, KASHAN, IRAN
چکیده English

At the end of the Umayyad rule, due to the conflict with opposing forces, especially the Abbasids, and the focus on suppressing them, Imam Muhammad Baqir and Imam Jafar Sadiq (peace be upon them) found the opportunity to present the forgotten religious teachings of the era of the Prophet of Islam to the people. This period of Shiite life was a very sensitive period, because the starting point of many uprisings was set at this time and led to the emergence of Shiite uprisings in the following years. Understanding the situation of the Shiites requires examining various political, social, and cultural aspects. The present article, using a descriptive-analytical method and based on library resources, examines its findings in the form of four environmental patterns: strength (formation of the scientific school, geography of Shiism, existence of a single leader, and cultural status of Shiite society) and weakness (economic status of Shiites, political and social status of Shiites, Shiite divisions, Shiite occupations, disagreements in the identity of the Imam, and untimely uprisings) internally, and opportunity (disagreement between the Umayyads, conflict between the Umayyads and the Abbasids, uprising against the government of the time, the Abbasid struggle against the Umayyads, and lifting the ban on hadith) and threat (political intellectual trends of the era of Imam Baqir and Imam Sadiq (peace be upon them), the performance of the governments of the time, the ban on writing hadith, and fabricated hadiths) externally.

کلیدواژه‌ها English

Environmental analysis
Shiite society
Imam Baqir
Imam Sadiq
Strength and weakness
Opportunity and threat
Political component
Social component
Cultural component
- قرآن کریم.
- ابن سعد، محمدبن سعد کاتب، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران: فرهنگ و اندیشه، 1374.
- ابن­منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دارصادر، 1414ق، چاپ سوم.
- ابن­جوزی، تذکره الخواص، قم: شریف رضی، 1418ق.
- ابن­خلدون، عبدالرحمن، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادى، تهران: علمى و فرهنگى، 1375، چاپ نهم.
- الاسدى، احمدبن محمد بن فهد الحلى، التحصین و صفات العارفین، ترجمه سید على جبار گلباغى ماسوله، قم: لاهیجى، 1377.
- الاشعری القمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تهران: علمی و فرهنگی، 1361.
- اصفهانی، ابوالفرج، فرزندان ابوطالب، ترجمه جواد فاضل، تهران: کتابفروشى على اکبر علمى، 1339.
- اصفهانی، سید محمدتقی موسوی، مکیال المکارم فی فوائد الدعاء للقائم، ترجمه محمد مهدی حائری قزوینی، تهران: دفتر تحقیقات و نشر بدر، 1379، چاپ چهارم.
- اصفهانی، سید محمدتقی موسوی، مکیال المکارم فی فوائد الدعاء للقائم، ترجمه محمد مهدی حائری قزوینی، تهران: دفتر تحقیقات و نشر بدر، 1379، چاپ چهارم.
- البلاذری، احمد بن یحیی، جمل من انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلى، بیروت: دارالفکر، 1417ق.
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم: مؤسسه ‌امام صادق(ع)، 1375، چاپ سوم.
- جاسم، حسین، تاریخ سیاسی عصر غیبت امام دوازدهم‌،‌ ترجمه سید محمد تقی آیت اللهی، تهران: امیرکبیر، 1367.
- جان پیرس، ریچاردکنت رابینسون، برنامه­ریزی و مدیریت استراتژیک، ترجمه سهراب خلیلی شورینی، تهران: یادواره کتاب، 1380، چاپ دوم.
- جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه(ع) ، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1382.
- جعفریان، رسول، تاریخ­ایران­اسلامی، تهران: موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۸۱، چاپ سوم.
- جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه(ع)، قم: انصاریان، 1381، چاپ ششم.
- حسینی دشتی، سید مصطفی، معارف و معاریف، قم: صدر، 1376.
- الحموی یاقوت، ابوعبدالله، معجم­­البلدان، بیروت: دار‌الکتب العلمیه، ۱۹۹۰م.
- الحنفی قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة، قم: دار اسوه، 1416ق.
- الخویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، قم: مرکز نشر الثقافه الاسلامیه، ۱۳۷۲.
- دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران: فرزان، 1375.
- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران: دانشگاه تهران، 1377.
- دینوری ابوحنیفه، اخبار­الطوال، ترجمه محمودمهدی دامغانی، تهران: نی، 1371، چاپ چهارم.
- الذهبی، شمس الدین محمد، تذکره الحفاظ، بیروت: داراحیا، التراث العربی، بی­تا.
- راغب اصفهانی، مفردات راغب، ترجمه غلامرضا خسروی‌ حسینی، قم: موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت(ع)، بی­تا.
- الزبیدی، محمدحسین، الحیاة الاجتماعیه و الاقتصادیه فی الکوفه فی القرن الاول الهجری، بغداد: جامعة بغداد، 1970م.
- زرین­کوب، عبدالحسین، تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران: امیرکبیر، 1386، چاپ یازدهم.
- السبحانى، جعفر، بحوث فى الملل­و­النحل، قم: لجنة اداره الحوزه العلمیة قم المقدسة، 1410ق، الطبعة الثانیة.
- السیوطى، عبد الرحمن بن أبی بکر، تدریب الراوى فى شرح تقریب النواوى، بیروت: دارالکتب العربى، 1409ق.
- الشریف القرشی، باقر، حیاه الامام الباقر(ع)، بیروت: موسسة الوفاء، 1404ق، چاپ دوم.
- شهرآشوب، محمدبن­علی، مناقب­آل­ابی­طالب، تصحیح رسولی محلاتی، قم: علامه، 1397ق، چاپ چهارم.
- الشهرستانی، ابی الفتح محمد­بن عبد الکریم، کتاب الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، بیروت: دار المعرفه للطباعه و النشر، 1395ق.
- صدوق محمدبن علی (شیخ صدوق)؛ ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ترجمه محمدرضا انصاری محلاتی، قم: رضی، 1364.
- الصدوق، محمد بن محمد بن نعمان (شیخ صدوق)، کمال­الدین و تمام النعمه، بیروت: دارالکتب الاسلامیه، 1359.
- طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمد باقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1374، چاپ پنجم.
- الطبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح هاشم­رسولی و فضلالله­ یزدی ­­طباطبایی، تهران: ناصرخسرو، 1372.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر، 1371، چاپ چهارم.
- الطبری، محمدبن جریر، الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، بیروت: مؤسسه عزالدین، 1987م.
- طقوش، محمد سهیل، دولت امویان، ترجمه حجت الله جودکی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1391، چاپ ششم.
- العاملی، جعفرمرتضی، دراسات­و ­حوث فی­التاریخ و الاسلام، قم: جماعة ‌المدرسین‌ فی‌ ‌الحوزه‌ ‌العلمیه‌ بقم‌، موسسه‌ ‌النشر ‌الاسلامی‌، 1409ق.
- عبدالباقی محمد فوائد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، بحاشیة المصحف الشریف، قاهره: دارالحدیث، 1408ق.
- العلوی، حسن، شیعه و حکومت در عراق، ترجمه محمدنبی ابراهیمی، تهران: سوره مهر ۱۳۷۶.
- عمادزاده، حسین، زندگانی معلم کبیر حضرت امام صادق(ع)، تهران: گنجینه، 1362.
- قمی شیخ­عباس، منتهی الآمال، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، قم: دلیل، 1379.
- قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی قمی، تحقیق سید جللال الدین تهرانی، قم: توس، 1361.
- قمی، شیخ عباس، کلیات مفاتیح الجنان، ترجمه الهی قمشه­ ای، قم: همگرا، 1389.
- الکشی، محمدبن عمر، اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی، تلخیص محمد بن حسن طوسی، تصحیح حسن مصطفوی، مشهد: دانشگاه مشهد، مرکز تحقیقات و مطالعات، ١٣۴٨ق.
- کلینی، محمد،‏ اصول­کافی، ترجمه محمد باقر کمره‏اى‏، تهران: اسلامیه، 1362، چاپ چهارم.
- مجلسى، محمدباقر‏، مرآه­العقول فی شرح أخبار آل­الرسول، تصحیح هاشم­ رسولى محلاتى، بیروت: دارالکتب الإسلامیة، 1404ق، چاپ دوم.
- مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار، بیروت: بی­نا، 1403ق، چاپ دوم.
- محری، غلامحسین، تاریخ تشیع از پیدایش تا پایان غیبت صغری، تهران: فصالح، 1382.
- محمدجعفری، سید حسین، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه سید محمدتقی آیت اللهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1373، چاپ هفتم.
- محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی(عج)، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم: دارالحدیث، 1393.
- مدیر شانه چى، کاظم، علم الحدیث و درایة الحدیث، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1362، چاپ سوم.
- مسعودی، علی بن حسین (ابوالحسن)، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمى و فرهنگى، 1367، چاپ سوم.
- مشکور، محمدجواد، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد: آستان قدس رضوی، 1368.
- مشکینی اردبیلی، علی، المصباح المنیر، بی­جا: دفتر الهادی، 1370.
- محمدبن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، الارشاد، ترجمه محمد باقر ساعدی خراسانی، بیروت: اسلامیه، 1376، چاپ سوم.
- مقدسى، مطهر بن طاهر، آفرینش و تاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعى کدکنى، تهران: آگه، 1374.
- المقریزی، نقی‌الدین ابوالعباس احمد بن علی، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و آلاثار، بیروت: دار الصادر، 1418ق.
- الموسوی، عباس علی، ف‍ی رح‍اب ال‍ص‍ح‍ی‍ف‍ه ال‍س‍ج‍ادی‍ه ع‍ل‍ی ب‍ن ح‍س‍ی‍ن(ع)، بیروت: دار المرتضی، 1411ق.
- میرسلیم مصطفی و غلامعلی حدادعادل، دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی، 1378، چاپ دوم.
- النعمانى محمد بن ابراهیم بن جعفر، کتاب الغیبه، بیروت: مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، 1403ق.
- النوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسه آل البیت(ع)، 1408ق.
- واسطی زبیدی، محب الدین سید محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تصحیح علی شیری، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، 1414ق.
- یعقوبی احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، قم: شریف رضی، 1373.

  • تاریخ دریافت 14 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 07 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 08 بهمن 1403
  • تاریخ انتشار 01 بهمن 1403