پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

رواج باستان‌گرایی در دوره حکومت رضاشاه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه خوارزمی و مدرس دانشگاه
چکیده
اندیشه‌های ناسیونالیستی از دوره حکومت ناصرالدین‌شاه قاجار به‌واسطه باز شدن دروازه‌های ارتباطی با غرب توسط ایران‌شناسان غربی و روشنفکران فرنگ‌دیده وارد ادبیات سیاسی ایران شد. این اندیشه‌ها بر نوزایی شکوه باستانی و سجایای ملی تأکید بسیار داشتند و همین امر موجب شد تا باعث تقویت و گسترش اندیشه‌های باستان‌گرایانه در میان قشر روشنفکر جامعه شوند. این رویکرد در دوره مشروطه تقویت شد، به‌طوری‌که شمار زیادی از روشنفکران عصر مشروطه بازگشت به شکوه و عظمت باستانی را لازمه پیشرفت و سعادت کشور می‌دانستند. در دوره حکومت رضاشاه رواج اندیشه‌های ملی‌گرایانه به اوج خود رسید و باستان‌گرایی به‌نوعی تبدیل به ایدئولوژی رسمی حکومت شد. پژوهش حاضر به‌دنبال بررسی روند گسترش باستان‌گرایی در جامعه روشنفکری ایران در دوره حکومت رضاشاه است. ازاین‌رو در این مقاله تلاش شده است تا با رویکرد توصیفی- تحلیلی به بررسی نظرات و دیدگاه‌های باستان‌گرایانه روشنفکران دوره رضاشاه پرداخته شود و نمود این تفکرات در آثار و دیدگاه‌های آنان مورد واکاوی قرار گیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بیشتر روشنفکران در این روزگار، متأثر از جریان‌های ملی‌گرایانه و دیدگاه‌های ایران‌شناسان غربی دچار اغراق و بزرگ‌نمایی درباره تاریخ باستانی ایران شده و به‌تبع آن به تضعیف تفکرات سنتی و دینی رایج در کشور پرداخته‌اند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Prevalence of Archaism in the period of Reza Shah

نویسنده English

Masoud Dadbakhsh
PhD of History of Islamic Iran, Kharazmi University and Instructor
چکیده English

Nationalist ideas entered Iranian political literature during the reign of Nasser al-Din Shah Qajar due to the opening of the gates of communication with the West by Western Iranologists and educated intellectuals. These ideas placed great emphasis on the revival of ancient glory and national pride, which led to the strengthening and expansion of antiquarian ideas among the intellectual stratum of society. This approach was strengthened during the Constitutional Era, so that a large number of intellectuals of the Constitutional Era considered the return to ancient glory and greatness as a prerequisite for the country's progress and prosperity. During the reign of Reza Shah, the prevalence of nationalist ideas reached its peak, and antiquarianism became, in a way, the official ideology of the government. The present study seeks to examine the process of the expansion of antiquarianism in Iranian intellectual society during the reign of Reza Shah. Therefore, this article attempts to examine the archaic views and opinions of intellectuals during the Reza Shah era using a descriptive-analytical approach and to analyze the manifestation of these thoughts in their works and views. The findings of the research show that most intellectuals in this era, influenced by nationalist movements and the views of Western Iranologists, have exaggerated and exaggerated the ancient history of Iran and, as a result, have weakened the traditional and religious thoughts prevalent in the country.
 

کلیدواژه‌ها English

Nationalism
Archaism
Intellectual society
Reza Shah
- آبادیان، حسین، «روشنفکری ایرانی در دوره گذار؛ بررسی دیدگاه‌های عبدالله رازی و علی‌اکبر خان داور»، فصلنامه مطالعات تاریخی، سال دوم، شماره 3، 1383، صص 9-53.
- آبادیان، حسین، «نظریه‌پردازان استبداد منور (تأملی در دیدگاههای سیاسی علی دشتی و مرتضی مشفق کاظمی)»، مجله مطالعات تاریخی، سال سوم، شماره 6، 1384، صص 121-157.
- آبادیان، حسین، معماران نظری حکومت خودکامه 1290-1305، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، 1402.
- احمدی، حمید، بنیادهای هویت ملی ایران، تهران: پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1388.
- آخوندزاده، میرزا فتحعلی، الفبای جدید و مکتوبات، به کوشش حمید محمدزاده، تبریز: احیا، 1357.
- آدمیت، فریدون، اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران: خوارزمی، 1349.
- آدمیت، فریدون، اندیشه‌های میرزا آقاخان کرمانی، تهران: پیام، 1357.
- آدمیت، فریدون، اندیشه‌های طالبوف تبریزی، تهران: دماوند، 1363.
- آل‌احمد، جلال، در خدمت و خیانت روشنفکران، ج 2، تهران: خوارزمی، 1357.
- اشرف، احمد، «هویت ایرانی»، مجله گفتگو. سال دوم، شماره 3، 1373، صص 7-26.
- اشرف، احمد، «هویت ایرانی به سه روایت»، مجله بخارا، شماره 66، 1387، صص 109-127.
- اشرف­نظری، علی، «ناسیونالیسم و هویت ایرانی؛ مطالعه موردی دوره پهلوی اول»، نشریه پژوهش حقوق عمومی، دوره 9. شماره 22، 1386، صص 141-173.
- اشیدری، جهانگیر، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، تهران: هوخت، 1355.
- افشار، محمود، «مطلوب ما وحدت ملی ایران»، نشریه آینده، سال اول، ش 1، تیر 1304، صص 5-8.
- امینی، محمد، زندگی و زمانه احمد کسروی؛ دربرگیرنده: زندگانی من، ده سال در عدلیه، چرا از عدلیه بیرون آمدم، لس‌آنجلس: شرکت کتاب، 1395.
- «برنامه تحصیلات دوره کامل متوسطه»، ماهنامه آموزش ‌و پرورش، سال نهم، شماره 2، 1318، صص 48-83.
- «برنامه تحصیلات متوسطه دختران»، ماهنامه آموزش ‌و پرورش، سال نهم، شماره 7 و 8، 1318، صص 121- 157.
- بهنام، جمشید، برلنی‌ها، تهران: فروزان، 1380.
- بیگدلو، رضا، باستانگرایی در تاریخ معاصر ایران، تهران: مرکز، 1380.
- پورداود، ابراهیم، پوراندخت نامه، بمبئی: انجمن زرتشتیان ایران، 1306.
- تقیزاده، سید حسن، زندگی طوفانی، به کوشش ایرج افشار، تهران: علمی، 1368.
- تقی‌زاده، سید حسن، «نکات و ملاحظات»، مجله کاوه، سال دوم (دوره جدید)، شماره 9، ص 1.
- حائری، سید هادی، عارف قزوینی شاعر ملی ایران، تهران: جاویدان، 1364.
- داور، علیاکبر، «سرمقاله»، نشریه مرد آزاد، سال اول، شماره 18، 1301، ص 1.
- «دبیرستان فیروز بهرام»، نشریه مهنامه زرتشتیان، شماره 44- 45- 46، 1355، صص 42-43.
- دشتی، علی، «طرز حکومت مدخلیت کلی در تطور اخلاق دارد»، نشریه شفق سرخ، سال سوم، شماره 253، 15 تیر 1303، ص 1.
- دیوان‌بیگی شیرازی، سید احمد، حدیقه­ الشعرا، به تصحیح عبدالحسین نوائی، ج 1، تهران: زرین، 1364.
- سالنامه آموزشگاه‌های زرتشتیان طهران، تهران: دبیرستان فیروز بهرام، 1330.
- شهبازی، عبدالله، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، جستارهایی از تاریخ معاصر ایران، ج 1، تهران: اطلاعات، 1369.
- صفایی، ابراهیم، رضاشاه کبیر در آیینه خاطرات، ویراست دوم لوس‌آنجلس، بی‌نا: 1365.
- طاری، م «بررسی عناصر تصویری در مطبوعات فارسی‌زبان اروپا (کاوه، فرنگستان، ایرانشهر)». نشریه یاد، سال 24، شماره 87، 1387، صص 233-246.
- طالبوف، عبدالرحیم، مسالک­ المحسنین، تهران: شبگیر، 1357.
- طبری، احسان، جامعه ایران در عصر رضاشاه، انجمن دوستداران احسان طبری، بی­نا: بی­تا.
- عارف قزوینی، ابوالقاسم، کلیات دیوان، به کوشش عبدالرحمن سیف آزاد، چاپ چهارم، تهران: امیرکبیر، 1342.
- عسکرانی، محمدرضا، «هویت ایرانی در کتاب‌های درسی تاریخ؛ مطالعه موردی: دوره قاجار تا پایان حکومت رضاشاه»، فصلنامه پژوهش‌های تاریخی، دانشگاه اصفهان، دوره 2، شماره 1، 1389، صص 67-86.
- علیخانی، علی‌اکبر، «دین و ملی‌گرایی در ایران؛ از تقابل تا تعامل»، فصلنامه مطالعات ملی، سال 24، شماره 1، 1402، صص 7-30.
- علی‌زاده، محمدعلی و علی‌محمد طرفداری، «تبارشناسی هویت ملی در تاریخنگاری ملی‌گرایانه دوران قاجار و مشروطه»، مجله مطالعات سیاسی، سال دوم، شماره 7، 1389، صص 161- 172.
- عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: گستره، 1362.
- فروغی، محمدعلی، تاریخ مختصر ایران، تهران: شرکت مطبوعات، 1309.
- قزوینی، محمد، بیست مقاله قزوینی، مقدمه ابراهیم پورداود، ج 1، تهران: کتاب‌فروشی ابنسینا، 1332.
- کاظم‌زاده ایرانشهر، حسین، مجله ایرانشهر، ج 2، تهران: اقبال، 1380.
- کاظم‌زاده، ایرانشهر، «ملیت و روح ملی ایران»، نشریه ایرانشهر، سال دوم، شماره 4، 8 جمادی‌الاول 1342ق، صص 193-206.
- کتاب سوم ابتدایی، تهران: وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه، 1316.
- کتاب ششم ابتدایی پسران، تهران: وزارت فرهنگ، 1318.
- کچویان، حسین، تطورات گفتمانهای هویتی ایران، تهران: نی، 1384.
- کرمانی، میرزا آقاخان، سه مکتوب، به کوشش بهرام چوبینه، اِسِن (آلمان): نیما، 2000.
- کسروی، احمد، ده سال در عدلیه، تهران: پیمان، 1323.
- کلهر، مهدی، «بخش فرهنگی و هنری؛ باستان‌گرایی»، مجله یاد، سال سوم، شماره 9، 1366، صص 126-146.
- گرکه، اولریخ، پیش به سوی شرق؛ ایران در سیاست شرقی آلمان در جنگ جهانی اول، کتاب یکم، ترجمه پرویز صدری، تهران: کتاب سیاسی، 1377.
- مشفق کاظمی، مرتضی، «عدم امکان انقلاب با اوضاع فعلی- لزوم ظهور دیکتاتور-دیکتاتور عالم جدی»، نشریه نامه فرنگستان، سال اول، ش 1، 1924، صص 6-8.
- مشیرسلیمی، علی‌اکبر، کلیات مصور عشقی، کتاب چهارم: نمایشنامه‌های عشقی، تهران: امیرکبیر، 1357.
- مکی، حسین، تاریخ بیست‌ساله ایران، ج 2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1359.
- ملکزاده، مهدی، زندگانی ملک‌المتکلمین، تهران: علمی، 1325.
- ملکم‌خان، مجموعه آثار میرزا ملکم‌خان، تدوین و تنظیم محمد محیط طباطبایی، تهران: علمی، 1327.
- نامه‌های ادوارد براون به سید حسن تقیزاده، به کوشش عباس زریاب و ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، 1370.
- وطن‌دوست غلامرضا و سیمین فصیحی و زهرا احمدی، «نمودهای ناسیونالیسم در کتاب‌های درسی تاریخ دوره پهلوی اول»، فصلنامه علوم انسانی دانشگاه الزهرا. دوره 19، شماره 1، 1388، صص 181- 205.
 
- Hobsbawm, Eric, Nations and nationalism since 1780,  program, myth, reality, Cambridge: Cambridge university press, 1992.

  • تاریخ دریافت 23 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 17 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 18 مهر 1403
  • تاریخ انتشار 01 بهمن 1403