پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران

نقش دهقانان ساسانی در تحول خواهی و گرایش به اسلام تا عهد بنی عباس

نوع مقاله : ترویجی

نویسنده
دکتری تاریخ اسلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شوشتر، شوشتر، ایران
چکیده
نظام طبقاتی در عهد ساسانیان، هر یک از اقشار جامعه را به حسب طبقه اجتماعی، مستحق مالکیت اموال و اراضی می‌دانست. مقاله حاضر با هدف مقایسه میان طبقه دهقانان با طبقات دیگر در رویکرد به تحول‌خواهی و گرایش به اسلام، پرده از این واقعیت بر می‌دارد که دهقانان با توجه به حضور و نقش‌آفرینی آنان در عرصه‌های گوناگون اجتماعی و سیاسی، اقتصادی و زراعی، علمی و فرهنگی و اصالت و پیشینه‌ای که داشته‌اند، علاوه بر اینکه خودشان در گرایش به اسلام به جهت فرهنگ و آداب ایرانی پیش­قدم بوده‌اند، به طبقات دیگر در تحول‌خواهی به سمت مؤلفه‌های اصیل ایرانی به خصوص با ظهور پاره‌ای از نقاط ضعف در بدنه حاکمیت ساسانی کمک نمودند. وجود این ویژگی‌ها و لیاقت‌های دهقانان در دوره بنی‌امیه (عهد عمر بن عبدالعزیز) و بنی‌عباس (به ویژه عهد منصور، مهدی و مقتدر بالله) موجب آن شد که حاکمان این دو حکومت، تغییری در وظایف و مأموریت دهقانان ایجاد نکنند. این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی کوشیده است نمونه‌های ممتاز از تحقق تحول‌خواهی دهقانان در عرصه‌های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و علمی را بازتاب دهد. یافته ­های تحقیق نشان می­ دهد که طبقه دهقانان به سبب نقش‌آفرینی، بیش از سایر طبقات، حتی موبدان ساسانی، در جذابیت و گرایش به اسلام مؤثر بوده‌اند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The role of Sassanid peasants in reformation and tendency towards Islam until the era of Bani Abbas

نویسنده English

Nasser Bouazar
PhD of Islamic History, Faculty of Literature and Humanities, Shushtar University, SHUSHTAR, IRAN
چکیده English

The class system during the Sasanian era considered each stratum of society entitled to property and land ownership according to social class. The present article, with the aim of comparing the peasant class with other classes in their approach to transformation and inclination towards Islam, reveals the fact that the peasants, considering their presence and role in various social and political, economic and agricultural, scientific and cultural fields, and their originality and background, in addition to being pioneers in their inclination towards Islam for the sake of Iranian culture and customs, helped other classes in their transformation towards authentic Iranian components, especially with the emergence of some weaknesses in the body of Sasanian governance. The existence of these characteristics and qualifications of the peasants during the Umayyad era (the reign of Omar ibn Abdul Aziz) and the Abbasid era (especially the reign of Mansur, Mahdi, and Moqtadir Billah), caused the rulers of these two governments not to make any changes in the duties and missions of the peasants. This article has attempted to reflect, through a descriptive-analytical method, outstanding examples of the realization of the peasants' desire for change in the social, political, cultural, and scientific fields. The research findings show that the peasant class, due to its role, was more effective than other classes, even the Sasanian clerics, in attracting and tending to Islam.

کلیدواژه‌ها English

Sassanid peasants
reformists
social classes
Umayyads
Abbasids
- آذرنیوشه، عباسعلی و کورش صالحی «دهقانان ایرانی در روند گذار از دوره ساسانی به دوره اسلامی»، نشریه پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شماره 11، 1391، صص 1-16.
- ابن­بلخی، فارسنامه، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی، 1374.
- اشپولر، برتولد، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ج1، تهران: علمی و فرهنگی، 1369.
- انوری، حسن، فرهنگ فشرده سخن، تهران: سخن، 1382.
- بلاذری، ابوالعباس احمد­ بن یحیی بن جابر، فتوح­البلدان، بیروت: مؤسسه المعارف، 1407ق.
- پیرنیا، حسن و همکاران، تاریخ کامل ایران، قم: اعتلای وطن، 1397.
- تبریزی، محمد حسین بن خلف، برهان قاطع، تهران: نیما، 1379.
- جفری، عاصم هاشم عیدروس، تطور الإقتصادی فی العصر الأموی، عربستان: جامعه ام­القری، 1412ق.
- خلعتبری، اللهیار و عباس پرتوی مقدم، «مروری بر نقش و عملکرد دهقانان در ابتدای دوره اسلامی»، مجله پژوهش‌های تاریخی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، 1386، صص 17- 36.
- دولاندلن، تاریخ جهانی، ج 1، ترجمه احمد بهمنش، تهران: دانشگاه تهران، 1347.
- دینوری، ابی­حنیفه احمد بن داوود، اخبار الطوال، بی­جا: وزاره الثقافه و الإرشاد القومی، 1379ق.
- ذاکری، محسن، سربازان ساسانی در جامعه اسلامی، تهران: ققنوس، 1403.
- زینی دحلان، الفتوحات الإسلامیه، ج 1، بیروت: دارصادر، 1417ق.
- سامرایی، حسام الدین، اداره المالیه فی الإسلام، ج 2، عمان: مؤسسه آل البیت (ع)، 1989م.
- سیف‌آبادی، نجم الدین، مجمل التواریخ و القصص، بی‌جا: بی­نا، 1318.
- صالحی، کورش، «نقش زمان و مکان در اثر‌پذیری دهقانان از فتوح اسلامی»، فصلنامه تاریخ ایران، شماره 5، 1388، صص 129- 158.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ج 2، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1352.
- عاطف، ابوزید سلیمان علی، احیاء الأراضی الموات فی الإسلام، شماره 164، بی­جا: رابطه العالم الإسلامی، 1416ق.
- فالح، حسین، اداره المالیه فی الإسلام، ج 2، عمان: مؤسسه آل البیت (ع)، 1989م.
- کریستین­سن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، تهران: دنیای کتاب، 1386.
- کوهستانی، حسین و جواد نیستانی و سید مهدی موسوی کوهیر و لباف خانیکی، «تحلیلی بر نقش و جایگاه کنارنگیان طوس در دوره ساسانی و آغاز دوران اسلامی»، فصلنامه خراسان بزرگ، سال ششم، شماره 18، 1394، صص 25- 32.
- گردیزی، ابوسعید عبدالحی، زین الأخبار، تهران: دنیای کتاب، 1363.
- لاپیدوس، ایرام، تاریخ جوامع اسلامی، ترجمه علی بختیاری‌زاده، تهران: اطلاعات، 1381.
- محمدی ملایری، محمد، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، ج 1 و 2، تهران، توس، 1375.
- مسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج 1، بیروت: دارالفکر، 1393.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران: اشجع- میکاییل، 1388.
- مفتخری، حسین، تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان، تهران: سمت، 1394.
- یار شاطر، احسان، تاریخ ایران، ج 3، تهران: امیرکبیر، 1380.
- یعقوبی، ابن­واضح، تاریخ یعقوبی، ج 1، نجف: مکتبه الحیدریه، 1384ق.

  • تاریخ دریافت 02 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 14 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 15 دی 1403
  • تاریخ انتشار 01 بهمن 1403